Don't cheat, If you are honest, this tells the truth. It's pretty good. Write your answers on a piece of paper, and NO cheating!! The answers are at the bottom.


1. Which is your favourite color out of: red , black , blue , green , or yellow ?

2. Your first initial?

3. Your month of birth?

4. Which color do you like more, black or white?

5. Name of a person of the same sex as yours.

6. Your favourite number?

7. Do you like Flying or Driving more?

8. Do you like a lake or the ocean more?

9. Write down a wish (a realistic one).


When you're done, scroll down. (Don't cheat!)


























Answers

1. If you choose:
Red - You are alert and your life is full of love.
Black - You are conservative and aggressive.
Green - Your soul is relaxed and you are laid back.
Blue - You are spontaneous and love kisses and affection from the ones you love.
Yellow - You are a very happy person and give good advice to those who are down.

2. If your initial is:
A-K You have a lot of love and friendships in your life.
L-R You try to enjoy your life to the maximum & your love life is soon to blossom.
S-Z You like to help others and your future love life looks very good.

3. If you were born in:
Jan-Mar: The year will go very well for you and you will discover that you fall in love with someone totally unexpected.
April-June: You will have a strong love relationship that will not last long but the memories will last forever.
July-Sep: You will have a great year and will experience a major life-changing experience for the good.
Oct-Dec: Your love life will not be great, but eventually you will find your soul mate.

4. If you chose:
Black: Your life will take on a different direction, it will seem hard at the time but will be the best thing for you, and you will be glad for the change.
White: You will have a friend who completely confides in you and would do anything for you, but you may not realize it.

5. This person is your best friend.

6. This is how many close friends you have in your lifetime.

7. If you chose:
Flying: You like adventure.
Driving: You are a laid back person.

8.. If you chose:
Lake: You are loyal to your friends and your lover and are very reserved.
Ocean: You are spontaneous and like to please people.

9. This wish will come true only if you send this to five people in one hour. Send it to ten people, and it will come true before your next birthday

Some Useful Windows Tips

Reach Run quickly

Here's a quicker way to reach the Run dialog box, if you don't want to go through the Start menu. Just hit the Windows key + R.

Looking for a better screen font display?

Enable ClearType, Microsoft's trademark font display technology, for a drastic improvement in screen font rendering. Right-click anywhere on your desktop. Now select Properties. Under the Appearance tab, click Effects. Check the box for Use the following method to smooth edges of screen fonts, and in the drop-down menu, select ClearType. Press OK, and apply the change.

Change your mouse pointer scheme

Bored of the same old arrow?

To change your mouse pointer scheme, in the Control Panel, select Mouse and go to the Pointers tab. Scroll through the available schemes, pick one that you like and click Apply.

Check that your Windows Firewall is turned on

To make sure your Windows Firewall hasn't been accidentally disabled, go to your Control Panel and click Windows Firewall. Make sure the radio button for On (recommended) is selected. Add exceptions to your Firewall by going to the Exceptions tab and adding the programs that you think should have access to the Internet to the list of exceptions.

Instantly activate your screensaver

In XP, you can put a short cut of your favourite screensaver on your desktop to instantly start your screen saver. Here's how. Go to Start on your desktop and click on Search. In the help box, click on All files and folders. and then type in *.scr. Select your screen saver file and right click. Then select Send To, and then Desktop.

Put your Monitor to sleep

Right click on the desktop and click on Properties. In the dialog box that appears, click on the Screen Saver tab. Click on Power and in the dialog box that appears click on the Turn off Monitor list. Select a time to automatically after which the monitor will be turned off. Click OK twice and you're set.

Using your Windows Key

Your Windows key can be used to for many short cuts. If you want to open your Windows Explorer quickly just press your Windows key and E. If you want to open the Run dialog box, just press the Windows key and R. If you want to open your search dialog box, press your Windows key and F.

Instantly lock your PC

If you have password protected your Windows, here is a quick way to lock it. Press the Windows key and L together.

Change the look of folder icons

If you don't like the look of the folder icons on your desktop, you can change them. Right click on the folder, select Properties. Click on the Customize tab, and under the Folder icons area, click on the Change Icons button. Select the icon of your choice and select OK.

Minimize a Window to your taskbar

If you're tired of using the mouse over and over again to minimize a window, here's a handy tip. To minimize a window using just the keyboard, press Alt, Spacebar and N together.

Display album art in your music folder thumbnails

If your music files are in WMA format, XP automatically picks up the album art and displays it, both in the folder thumbnail as well as in the Windows Media Player display. If your files are in MP3 format, you can download the album art from the Internet and then customize each folder to display it. But this takes a lot of time. A faster way around is to save each image as 'folder.jpg' and put it in the correct folder. Once you do this, XP will pick up that image and use it as the thumbnail for the folder, and also use the image to display in Windows Media Player while playing songs from the album.


How to stop Windows Media Player from accessing your information

You may be uncomfortable with the idea of Windows Media Player collecting your information and sending it to various websites. You can stop this. Go to the Tools menu of Windows Media Player. Select Options and then go to the Player tab. Look for the check box that says "Allow Internet sites to uniquely identify your player?" and make sure it is not selected.

Opening folders with a single click

If you'd rather not have to double-click everything to open it, here's the way out. Go to My Computer, and select Options in the Tools menu. Choose Folder options. In the dialog box that opens, select the check box that says 'Single-click to open an item (point to select)', and click OK.

Making web pages available offline

You may occasionally need to refer to a website, and you may not be able to connect to the Internet at the time. An easy way out of the situation is to go to the Favourites tab in Internet Explorer, and click Add to Favourites. In the dialog box that is displayed, select the Make available offline check box, and press OK.

Please, check out http://studypark.co.nr

Introduction to System Analysis and Design

 29.1    INTRODUCTION

Systems are created to solve problems. One can think of the systems approach as an organized way of dealing with a problem. In this dynamic world, The subject System Analysis and Design, mainly deals with the software development activities.

29.2    OBJECTIVES

After going through this lesson, you should be able to:

• understand a system
  
• understand the different phases of system developments life cycle
  
• know the components of system analysis
  
• know the components of system designing
  

29.3    Defining A System

A collection of components that work together to realize some objective forms a system. Basically there are three major components in every system, namely input, processing and output.

In a system the different components are connected with each other and they are interdependent. For example, Human body represents a complete natural system. We are also bound by many national systems such as political system, economic system, educational system and so forth. The objective of the system demand that some output is produced as a result of processing the suitable inputs.

29.4    SYSTEM LIFE CYCLE

System life cycle is an organisational process of developing and maintaining systems. It helps in establishing a system project plan, because it gives overall list of processes and sub-processes required developing a system.

System development life cycle means combination of various activities. In other words we can say that various activities put together are referred as system development life cycle. In the System Analysis and Design terminology, the system development life cycle means software development life cycle.

Following are the different phases of software development cycle:

• System study
  
• Feasibility study
  
• System analysis
  
• System design
  
• Coding
  
• Testing
  
• Implementation
  
• Maintenance
  

The different phases of software development life cycle is shown in Fig.29.1

Fig. 29.1 Different phases of Software development Life Cycle

29.5    PHASES OF SYSTEM DEVELOPMENT LIFE CYCLE

Let us now describe the different phases and the related activities of system development life cycle in detail.

(a)    System Study

System study is the first stage of system development life cycle. This gives a clear picture of what actually the physical system is? In practice, the system study is done in two phases. In the first phase, the preliminary survey of the system is done which helps in identifying the scope of the system. The second phase of the system study is more detailed and in-depth study in which the identification of user's requirement and the limitations and problems of the present system are studied. After completing the system study, a system proposal is prepared by the System Analyst (who studies the system) and placed before the user. The proposed system contains the findings of the present system and recommendations to overcome the limitations and problems of the present system in the light of the user's requirements.

To describe the system study phase more analytically, we would say that system study phase passes through the following steps:

• problem identification and project initiation
  
• background analysis
  
• inference or findings
  

(b)    Feasibility Study

On the basis of result of the initial study, feasibility study takes place. The feasibility study is basically the test of the proposed system in the light of its workability, meeting user's requirements, effective use of resources and .of course, the cost effectiveness. The main goal of feasibility study is not to solve the problem but to achieve the scope. In the process of feasibility study, the cost and benefits are estimated with greater accuracy.

(c)    System Analysis

Assuming that a new system is to be developed, the next phase is system analysis. Analysis involved a detailed study of the current system, leading to specifications of a new system. Analysis is a detailed study of various operations performed by a system and their relationships within and outside the system. During analysis, data are collected on the available files, decision points and transactions handled by the present system. Interviews, on-site observation and questionnaire are the tools used for system analysis. Using the following steps it becomes easy to draw the exact boundary of the new system under consideration:

• Keeping in view the problems and new requirements
  
• Workout the pros and cons including new areas of the system
  

All procedures, requirements must be analysed and documented in the form of detailed data flow diagrams (DFDs), data dictionary, logical data structures and miniature specifications. System Analysis also includes sub-dividing of complex process involving the entire system, identification of data store and manual processes.

The main points to be discussed in system analysis are:

• Specification of what the new system is to accomplish based on the user requirements.
  
• Functional hierarchy showing the functions to be performed by the new system and their relationship with each other.
  
• Function network which are similar to function hierarchy but they highlight the those functions which are common to more than one procedure.
  
• List of attributes of the entities - these are the data items which need to be held about each entity (record)
  

(d)    System Design

Based on the user requirements and the detailed analysis of a new system, the new system must be designed. This is the phase of system designing. It is a most crucial phase in the development of a system. Normally, the design proceeds in two stages :

• preliminary or general design
  
• Structure or detailed design
  

Preliminary or general design: In the preliminary or general design, the features of the new system are specified. The costs of implementing these features and the benefits to be derived are estimated. If the project is still considered to be feasible, we move to the detailed design stage.

Structure or Detailed design: In the detailed design stage, computer oriented work begins in earnest. At this stage, the design of the system becomes more structured. Structure design is a blue print of a computer system solution to a given problem having the same components and inter-relationship among the same components as the original problem. Input, output and processing specifications are drawn up in detail. In the design stage, the programming language and the platform in which the new system will run are also decided.

There are several tools and techniques used for designing. These tools and techniques are:

• Flowchart
  
• Data flow diagram (DFDs)
  
• Data dictionary
  
• Structured English
  
• Decision table
  
• Decision tree
  

Each of the above tools for designing will be discussed in detailed in the next lesson.

(e)    Coding

After designing the new system, the whole system is required to be converted into computer understanding language. Coding the new system into computer programming language does this. It is an important stage where the defined procedure are transformed into control specifications by the help of a computer language. This is also called the programming phase in which the programmer converts the program specifications into computer instructions, which we refer as programs. The programs coordinate the data movements and control the entire process in a system.

It is generally felt that the programs must be modular in nature. This helps in fast development, maintenance and future change, if required.

(f)    Testing

Before actually implementing the new system into operations, a test run of the system is done removing all the bugs, if any. It is an important phase of a successful system. After codifying the whole programs of the system, a test plan should be developed and run on a given set of test data. The output of the test run should match the expected results.

Using the test data following test run are carried out:

• Unit test
  
• System test
  

Unit test: When the programs have been coded and compiled and brought to working conditions, they must be individually tested with the prepared test data. Any undesirable happening must be noted and debugged (error corrections).

System Test: After carrying out the unit test for each of the programs of the system and when errors are removed, then system test is done. At this stage the test is done on actual data. The complete system is executed on the actual data. At each stage of the execution, the results or output of the system is analysed. During the result analysis, it may be found that the outputs are not matching the expected out of the system. In such case, the errors in the particular programs are identified and are fixed and further tested for the expected output.

When it is ensured that the system is running error-free, the users are called with their own actual data so that the system could be shown running as per their requirements.

(g)    Implementation

After having the user acceptance of the new system developed, the implementation phase begins. Implementation is the stage of a project during which theory is turned into practice. During this phase, all the programs of the system are loaded onto the user's computer. After loading the system, training of the users starts. Main topics of such type of training are:

• How to execute the package
  
• How to enter the data
  
• How to process the data (processing details)
  
• How to take out the reports
  

After the users are trained about the computerised system, manual working has to shift from manual to computerised working. The following two strategies are followed for running the system:

1. Parallel run: In such run for a certain defined period, both the systems i.e. computerised and manual are executed in parallel. This strategy is helpful because of the following:
   

• Manual results can be compared with the results of the computerised system.
  
• Failure of the computerised system at the early stage, does not affect the working of the organisation, because the manual system continues to work, as it used to do.
  

1. Pilot run: In this type of run, the new system is installed in parts. Some part of the new system is installed first and executed successfully for considerable time period. When the results are found satisfactory then only other parts are implemented. This strategy builds the confidence and the errors are traced easily.
   

(h)    Maintenance

Maintenance is necessary to eliminate errors in the system during its working life and to tune the system to any variations in its working environment. It has been seen that there are always some errors found in the system that must be noted and corrected. It also means the review of the system from time to time. The review of the system is done for:

• knowing the full capabilities of the system
  
• knowing the required changes or the additional requirements
  
• studying the performance
  

If a major change to a system is needed, a new project may have to be set up to carry out the change. The new project will then proceed through all the above life cycle phases.

29.6    What You Have Learnt

In this lesson systematic approach of any given problem is explained. Computer based systems are defined. System development life cycle is discussed in detail. The different phases of the development of system life cycle are explained in detail.

29.7    Terminal Question

1. Define a system. Explain the components of a system.
   
2. What do you understand by system development life cycle?
   
3. Discuss the importance of system analysis and design in the development of a system?
   

 

System Description Techniques

30.1    INTRODUCTION

Graphical representation of any process is always better and more meaningful than its representation in words. Moreover, it is very difficult to arrange and organise the large amount of data into meaningful interpretation of the whole. System Analysis and Design makes use of the various tools for representing and facilitating comprehension of the complex processes and procedure involved. In this lesson, we present some details about Flowcharts, data flow diagram (DFD), Decision Tables and Decision Trees.

30.2    OBJECTIVES

After going through this lesson you should be able to

• Draw flowchart
  
• Represent any physical system through DFD
  
• Prepare decision table
  
• Display decision tree
  

30.3    FLOWCHARTS

The pictorial representation of the programs or the algorithm is known as flowcharts. It is nothing but a diagrammatic representation of the various steps involved in designing a system. Some of the boxes which are used in flowcharts are:

A flowchart consists of a set of 'flowchart symbols' connected by arrows. Each symbol contains information about what must be done at that point & the arrow shows the 'flow of execution' of the algorithm i.e. they show the order in which the instructions must be executed. The purpose of using flowcharts is to graphically present the logical flow of data in the system and defining major phases of processing along with the various media to be used.

Flowcharts are of three types:

• System flowcharts
  
• Run flowcharts
  
• Program flowcharts
  

(a)    System Flowcharts

System flowchart describes the data flow for a data processing system. It provides a logical diagram of how the system operates. It represents the flow of documents, the operations performed in data processing system. It also reflects the relationship between inputs, processing and outputs. Following are the features of system flowcharts:

• the sources from which data is generated and device used for this purpose
  
• various processing steps involved
  
• the intermediate and final output prepared and the devices used for their storage
  

1. Prompt the user for the centigrade temperature.
   
2. Store the value in C
   
3. Set F to 32+(9 C/5)
   
4. Print the value of C , F
   
5. Stop
   

Figure: 30.1 System Flowchart

(b)    Run flowcharts

Run flowcharts are used to represent the logical relationship of computer routines along with inputs, master files, transaction files and outputs. Figure30. 2 illustrates a run flowchart.

Figure: 30.2 Run Flowchart

(c)    Program flowcharts

A program flowchart represents, in detail, the various steps to be performed within the system for transforming the input into output. The various steps are logical/ arithmetic operations, algorithms etc. It serves as the basis for discussions and communication between the system analysts and the programmers. Program flowcharts are quite helpful to programmers in organising their programming efforts. These flowcharts constitute an important component of documentation for an application.

Figure 30.3 represents a program flowchart for finding the sum of first five natural numbers ( i.e. 1,2,3,4,5).

Fig 30.3 Program Flowchart

(d)    Data flow diagram

Data flow diagrams are the most commonly used way of documenting the process of current & required systems. As their name suggests they are a pictorial way of showing the flow of data into, around & out of a system.

(e)    Defining DFD

Graphical representation of a system's data and how the processes transform the data is known as Data Flow Diagram (or DFD). Unlike, flowcharts, DFDs do not give detailed descriptions of modules but graphically describe a system's data and how the data interact with the system.

(f)    Components of DFD

DFDs are constructed using four major components

• external entries
  
• data stores
  
• processes and
  
• data flows
  

(i)    External Entities

External entities represent the source of data as input to the system. They are also the destination of system data. External entities can be called data stores out side the system. These are represented by squares.

(ii)    Data Stores

Data stores represent stores of data within the system. Examples, computer files or databases. An open-ended box represents a data/store – data at rest or a temporary repository of data.

(iii)    Process

Process represents activities in which data is manipulated by being stored or retrieved or transferred in some way. In other words we can say that process transforms the input data into output data. Circles stand for a process that converts data into information.

(iv)    Data Flows

Data flows represents the movement of data from one component to the other. An arrow identifies data flow – data in motion. It is a pipeline through which information flows... Data flows are generally shown as one-way only. Data Flows between external entities are shown as dotted lines.

(g)    Physical & Logical DFD

Consider the figure30.4. It is clear from the figure that orders are placed,
orders are received, the location of ordered parts is determined and delivery notes are dispatched along with the order.

Fig 30.4

It does not however tell us how these things are done or who does them. Are they done by computers or manually and if manually who does them ? A logical DFD of any information system is one that models what occurs without showing how it occurs.

A physical DFD shows, how the various functions are performed? Who does them? Consider the following figure:

Fig 30.5

The figure 30.5 is opposite, it shows the actual devices that perform the functions. Thus there is an "order processing clerk", an "entry into computer file" process and a "run locate program" process to locate the parts ordered. DFD(s) that shows how things happen, or the physical components are called physical DFD(s).

Typical processes that appear in physical DFDs are methods of data entry, specific data transfer or processing methods.

(h)    Difference between flowcharts & DFD

The program flowchart describes boxes that describe computations, decisions, interactions & loops. It is an important to keep in mind that data flow diagrams are not program flowcharts and should not include control elements . A good DFD should

• have no data flows that split up into a number of other data flows
  
• have no crossing lines
  
• not include flowchart loops of control elements
  
• not include data flows that act as signals to activate processes.
  

 
 

30.4    DECISION TABLES AND DECISION TREES

Decision tables and trees were developed long before the widespread use of computers. They not only isolate many conditions and possible actions but they help ensure that nothing has been overlooked.

(a) Decision Tables

The decision table is a chart with four sections listing all the logical conditions and actions. In addition the top section allows space for title, date, author, system and comment as shown in the fig.30.6

Five sections of a decision table:

    Figure 30.6 Decision Table

The condition stub contains a list of all the necessary tests in a decision table. In the lower left-hand corner of the decision table we find the action stub where one may note all the processes desired in a given module. Thus Action Stub contains a list of all the processes involved in a decision table.

The upper right corner provides the space for the condition entry - all possible permutations of yes and no responses related to the condition stub. The yes and no possibilities are arranged as a vertical column called rules. Rules are numbered 1,2,3 and so on. We can determine the rules in a decision table by the formula:

Number of rules = 2^N = 2^N where N represents the number of condition and ^ means exponentiate. Thus a decision table with four conditions has 16 (2⁴ = 2 x 2 x 2 x 2 = 16) rules one with six conditions has 64 rules and eight conditions yield 256 rules.

The Condition entry contains a list of all the yes/no permutations in a decision table. The lower right corner holds the action entry. X's or dots indicate whether an action should occur as a consequence of the yes/no entries under condition entry. X's indicate action; dots indicate no action.

Thus Action entry indicates via dot or X whether something should happen in a decision table. Let us consider the following example of book order illustrated by figure 30.7

If order is from book store

And if order is for 6 copies

Then discount is 25%

Else (if order is for less then 6 copies)

No discount is allowed

Else (if order is from libraries)

If order is for 50 copies or more

Then discount is 15%

Else if order is for 20 to 49 copies

Then discount is 10%

Else if order is for 6 to 19 copies

Then discount is 5%

Else (order is for less then 6 copies)

No discount is allowed

A decision table for the above process is illustrated below

 

    Figure 30.7: Decision Table

(b) Decision Tree

The decision tree defines the conditions as a sequence of left to right tests. A decision tree helps to show the paths that are possible in a design following an action or decision by the user. Figure 30.8 illustrates the concept of decision tree.

Figure 30.8: Decision Tree

Decision tree turns a decision table into a diagram. This tool is read from left to right, decision results in a fork, and all branches end with an outcome. Figure 6 illustrates the decision tree for the book order decision table we saw earlier.

Figure 30.9: Decision Tree for Book Order

30.5    What You Have Learnt

Various specification tools and techniques of system analysis and designing were discussed in detailed. The various tools such as flowcharts, data flow diagrams, decision tables & decision trees were explained. These tools and techniques are used when the system under study involves the development of computer based information system.

30.6    Terminal Questions

1. What is flow chart ?
   
2. Explain different types of flow charts.
   
3. Define DFD. Explain different components of DFD.
   
4. Explain decision table and decision tree.
   

 

Describing Data

31.1    Introduction

An important aspect of system analysis is analysis of system data. For describing the data in its meaningful form data dictionary is developed. Data dictionary also contains the different types of data as well as their meanings. It serves as a powerful tool of system analysis and designing.

31.2    Objectives

After completing this lesson the you should be able to :

• describe data into its meaningful form
  
• understand different types of data
  
• prepare data dictionary for given system
  
• normalize the relations up to third normal form
  

31.3    Data definition

Most people use the terms data & information interchangeably. But data & information are not the same.

31.4    Data and Information

Data are raw facts and figures in isolation. These isolated facts and figures convey meanings but generally are not useful by them. For example, A, H, ,34, 26, 56.68,VISHAL, SCHOOL etc.

Data are processed to form information. Data are processed in various meaningful ways to form information. For example, 'Prasad, whose enrolment no. is 270173002, has been certified in Sr.Secondary examination of National Open School' is an information as it conveys some meaning.

31.5    Types of data

Data are of various types, among them major ones are-

1. Character type
   
2. Numeric type
   
3. Alphanumeric type
   

Character type are those data which is consisting of only the alphabets i.e. from A to Z

For example Name, Age, Thing etc.

Numeric data types are those data types which is consisting only of numbers or integers & the combination of digits from 0 to9.

Example 254, 67, 2, 7, etc.

Alphanumeric are those types of data which is constructed by the combinations of characters &Numeric data types.

Example- A79, DD56, 4G6 etc.

31.6    Data Dictionary

A data dictionary defines each term encountered during the analysis and design of a new system. Data dictionary is the place where we keep the details of the contents of data flows, data stores & processes.

Data dictionary is an analysis tool, that primarily records the information content of data.

Without a data dictionary the development of large systems becomes difficult. The data dictionary is an effective solution to the problem of complicated nature. The main purpose of a data dictionary is to provide a source of reference in which the analyst , the user, the designer can look up & find out it's content and any other relevant information.

Examples of Data dictionary –

Student Record  =  Enrolment Number +

Name +

Address +

Sex +

Date of Birth +

Subject +

 
 

31.7    Levels of Data Dictionary

We can define the data dictionary in three different levels.

• Data Elements
  
• Data Structure
  
• Data flows and Data Stores
  

(a)    Data Elements

Data elements are pieces of data, which need not be broken further. Data elements can describe files, data flows, or processes. Often a data element is self defining such as Student name, enrolment no.

(b)    Data structure

Data structure comprises of data elements. It is defined as collection of data elements. For example let us consider the following "Student Information Record".

Student Information

Enrolment Number

Student name

First name

Second name

Last name

Sex

Student Address

Address 1

Address 2

Address 3

Pin code

Subject Details

Subject1

Subject2

Subject3

Subject4

Subject5

Subject6

Background details

Family background

Father's education

Mother's education

Family Income

Urban/rural

House hold items

TV (Y?N)

Radio (Y?N)

Cycle(Y?N)

Here "STUDENT INFORMATION" is a data structure, made up of data elements student name, enrolment number. "Subject details" is a data structure made up of six data elements subject1 to subject6.

(c)    Data flows & Data stores

Data flows are paths along which data travels & Data stores are places where data is stored until needed. So we can say that Data flows are Data structures in motion & Data

stores are Data structures at rest. Data description Hierarchy is illustrated in figure 31.1

 
 

Figure 31.1 : Data description Hierarchy

A data dictionary as we have seen, contains Data elements, Data structures and Data flows and data stores along with this processes, external entities & glossary of user terms.

Processes are defined with number of the tools, such as Decision trees &Decision tables, which have already been discussed in previous lesson. In number of applications the users have their own vocabulary & this can be confusing to the analysts and the programmers. In that case data dictionary is a convenient place to keep these glossary items for reference purpose.

31.8    Normalization

Normalization is a process by which the contents of the data store is simplified by removing redundant data elements. It is done by removing repeating groups and reorganizing the contents of data store.

Let us consider the following data structure:

Name

Personnel-No.

Address

Salary-Slip-History*

Date-of-change

Job-title

Salary

Now, how can we get rid of the repeating group, Salary-Slip-History? The only way is, to split the main structure into two structures, both of which are simpler. After doing this normalization process, we end up with a structure containing name and address (occurring only once for each employee) and a structure containing change of title or salary (several for each employee). Each structure must contain Personnel-No., the only data element, which specifies each employee uniquely.

In normalization the following vocabulary are used . In place of "data structure", relation is used. In place of "data element", the term domain is used. Each individual record is called a tuple.

There are three types of normalized relations, called in increasing order of simplicity; first normal form, second normal form, and third normal form.

(a) First Normal Form

Any normalized relation is automatically 1^st normal form. Relations in first normal form may suffer from two kinds of complexity.

1. If the primary key is concatenated (chained together), some of the non-key domains may depend on only part of the key, not the whole key.
   
2. Some of the non-key domains may be interrelated.
   

Suppose we are trying to produce a normalized version of the data structure, "Orders", describing book purchases. We define an order than consists of the customer-name, order-date, ISBN for the book ordered, title, author, quantity of title that has been ordered and total cost of the order for a given book.

We can create a normalized relation:

Book-order (Customer-Name, Order-Date, ISBN, Author, Title, Quantity, Price, Order-Total)

Here the underline shows that we have chosen the concatenated key: Customer Name/Order-Date/ISBN to uniquely identify each order. As we have noted, this relation is in 1^st NF, by virtue of the fact that, it contains no repeating groups.

The first complexity we would like to remove is the fact the several of the non-key, domains (Title, Author and Price) can be identified with only part of the key-the ISBN. In other words, if you are given the ISBN, you can know the Title, Author and Price not taking into account the "Customer-Name" or the "Order-Date". This is a different situation from that "Quantity". To know the quantity in any particular order, you have to know all of the three domains, which are concatenated, to make the key.

In the vocabulary of normalization, "Quantity" is fully functionally dependent on the whole concatenated key. On the other hand, "Title" is not fully functionally dependent. Since, you only need to know part of the key (ISBN) to find the "Title", a domain is fully functionally dependent, but not fully so, if the value of the domains can be determined from only part of the key. This concept allows us to define second normal form.

(b) Second Normal Form

A normalized relation is in 2^nd normal form if all the non-key domains are fully functionally dependent on the primary key "Book Order". To get "Book Order" into 2^nd formal form, we must get rid of the partial functional dependence. This can be done by taking out the domains which describe the book and putting them in a separate relation:-

Order (Customer-Name, Order-Date, ISBN, Quantity Order-Total)

Book (ISBN), Title, Author, Price)

Order is now in 2^nd normal form : each of the non-key domains (Quantity, Order-Total) can only be specified by knowing the fully concatenated key, i.e., all the non-key domains are fully functionally dependent on the primary key.

We can simplify the situation even further, because "Order" has a complexity, still working in it. "Quantity" and "Order-total" are not mutually independent. For only given "Price" the "Quantity" determines the "Order-total". Therefore, "Order-Total" is functionally dependent on quantity.

(c) Third Normal Form

A normalized relation is in 3^rd normal form if :

1. All the non-key domains are "fully" functionally dependent on the primary key.
   
2. No non-key domain is functionally dependent on any other non-key domains.
   

So to transform a 2^nd normal form relation into a 3^rd normal form, we examine each of the non-key domains to see that they are independent of the other non-key domains and remove any such mutual independence. In the case of "Order", we see that "Order-Total" is, in fact, a redundant data element, because it can be completed. So, we can remove it altogether and express each "Order" by means of two relations, both in 3^rd normal form.

Book-Order (Customer-Name, Order-Date, ISBN, Quantity)

Book (ISBN, Title, Author, Price)

31.8    What You Have Learnt

In this lesson data and types of data are explained. Data dictionary as analysis tool has been discussed in detail. The three levels of data dictionary are discussed. Normalization as techniques for simplifying the data structure is also explained. The three different normalized relations are explained.

31.9    Terminal Question

1. Define data and explain different types of data.
   
2. What is data dictionary.
   
3. Explain different levels of data dictionary.
   
4. What is normalization.
   
5. Explain different forms of normalization.
   

System Development Methodologies

32.1    INTRODUCTION

Different types of system development methodologies are used in designing information system. Depending upon the actual requirement of the system, different approaches for data processing are adopted. However, some system groups recommends the Centralised data processing system while others may go in for distributed data processing system. In a Centralised data processing, one or more centralized computers are used for processing and the retrieval of information is done from them. The distributed processing systems involve number of computers located remotely in the branches/departments of the organisation. The client/server technologies are also gaining popularity these days.

32.2    OBJECTIVES

After going through this lesson you should be able to

• know the advantages and disadvantages of centralised/distributed data processing system.
  
• understand the meaning of various approaches to the information system
  
• understand the networking environment
  
• understand the meaning of client/server technology
  

32.3    DATA PROCESSING SYSTEM

Data processing techniques are very much dependent on the kind of applications and the working environment. The activities involved in the data processing are along departmental lines and are application based such as Store Management, Production Planning & Control, Sales Accounting, Financial accounting, Student Information System, and so forth. The basic input data are the real resource of the data processing. With the increase of the technologies the concept of the integrated data processing also came into being where the output data of one application can be used as the input of another application. Depending upon the application area, working environment and the needs of the management there are basically two approaches of data processing:

• Centralised data processing
  
• Decentralised data processing
  

 32.4    CENTRALISED DATA PROCESSING SYSTEM

With the increasing use of computer based data processing, there has been a growing tendency in the minds of management to centralise the data processing activities. A separate department EDP (Electronic Data Processing) department is established to carry out the data processing work of different department in the organisation. Many a times the data processing is also done by hiring the services of the out side agencies and with the passage of time and experience in-house set is developed for data-processing.

The centralised data processing system provides the following benefits:

• The emergence of data takes place only at one place.
  
• The loss of data is minimised.
  
• The methods and machines can be standardised.
  
• Services of more competent and technical personnel can be taken.
  
• It is also very cost-effective particularly in the case of large operations.
  
• Duplication of work can be avoided.
  

The disadvantages, however, are:

• Lack of cooperation from managers, who do not like to be under control of centralised Data Processing department.
  
• Resistance from managers for mechanising the data processing activities relating to their various functions.
  
• It is difficult to provide equitable services to various departments.
  
• The data security is also questioned.
  

 
 

32.5    DECENTRALISED DATA PROCESSING SYSTEM

In the decentralized data processing system, there is really a divisional breakdown of computing services. Each division, unit or department handles its own computer needs and does not like to interact with any other division, unit or department. It is well suited to a decentralized management scheme in which organizational autonomy is important. For example, research divisions of large organisation may adopt the decentralized data processing approach to provide data security of their work

Arguments in the support of decentralized data processing include the following:

• Familiarity with local problems.
  
• Rapid response to local processing needs
  
• Profit-and-loss responsibility can be easily fixed
  

 
 

The drawbacks of the decentralized data processing system are:

• There is duplication of activities and redundancy in the maintenance of files.
  
• It is difficult to maintain uniformity in the procedures throughout the organisation.
  
• The overall cost of the data processing for the organisation is more.
  

 
 

32.6    INFORMATION SYSTEM

The information system aims at providing detailed information on a timely basis throughout the organisation so that the top management can take proper and effective decisions. The information system cuts across departmental lines and help achieving overall optimization for the organisation.

The organisation is viewed as a network of inter-related sub-systems rather than as a hierarchy of manager-subordinate relationship. The information system can be of two types:

• Integrated information system
  
• Distributed information system
  

 
 

(a) Integrated Information System

The integrated information system is based on the presumption that the data and information are used by more than one system in the organisation and accordingly, the data and information are channeled into a reservoir or database. All the data processing and provision of information is derived and taken from this common database. The development of an integrated information system requires a long-term overall plan, commitment from management at all levels, highly technical personnel, availability of sufficient fund, and sophisticated technology. It also requires adequate standby facilities, without which the system is doomed to failure. Because of its integrated component, the modification to the system is quite difficult and the system development takes a fairly long time.

(b) Distributed Information System

There are opinion that development of an integrated information system is embodied with several practical problems and therefore, not feasible. This view has been reinforce by the failure of integrated systems in various large organisations. The concept of a distributed information system has emerged as an alternative to the integrated information system. In the distributed information system, there are information sub-systems that form islands of information systems. The distributed information system aims at establishing relatively independent sub-systems, which are, however, connected through communication interfaces.

Following are the advantages of the distributed information system:

• The processing equipment as well as database are dispersed, bringing them closer to the users.
  
• It does not involve huge initial investment as is required in an integrated system.
  
• It is more flexible and changes can be easily taken care of as per user's requirements.
  
• The problem of data security and control can be handled more easily than in an integrated system.
  
• There is no need of standby facilities because equipment breakdowns are not as calamitous as in an integrated system.
  

The drawbacks of the distributed system are:

• It does not eliminate duplication of activities and redundancy in maintaining files.
  
• Coordination of activities becomes a problem.
  
• It needs more channels of communication than in an integrated system.
  

It is possible to consider several alternative approaches, which fall between the two extremes - a completely integrated information system and a totally independent sub-system. It is to be studied carefully what degree of integration is required for developing an information system. It depends on how the management wants to manage the organisation, and the level of diversity within the organisation.

32.7    MULTI-USER ENVIRONMENT

The necessity of sharing of data and information gave rise to multi-user environment. In a multi-user environment, there is a concept of file server and user nodes or user terminals connected to the file server. There are various ways of developing a multi-user environment depending upon the connectivity. There is local area network(LAN) where nodes are connected with the file server with cables through which the data and information are transferred from file server to the different nodes connected to the file server and vice-versa. In a Wide Area Network, the nodes are connected through MODEM or through satellite.

32.8    NETWORK/FILESERVER SYSTEM

In a Local Area Network, all the data and programme files are stored in a file server. A file server is the central node in the network. All the users connected to the file server through different nodes can access the data and information stored in the fileserver simultaneously. The file server in a LAN acts as a central hub for sharing peripherals like, printers, modems, etc. In a LAN, an application running on a workstation reads and writes files on the file server. In many cases the entire files are pumped across the network on behalf of the operations taking place on LAN PCs. A file server does not involve in processing of an application. It simply stores files for applications that run on LAN PCs. For example, you might have a personal database manager and then request information in a file on the on the file server. The file server sends all or part of the data file across the network to your workstation. As you work with your personal database manager and the database on your workstation, the file server does not take part at all. When you save the file back to the file server across the network.

 

Two flaws limit a file server system for multi-user applications. First, the file server model does not deliver the data concurrency (simultaneous access to a single data set by more than one user), that is required frequently by multi-user applications. The reason behind it is that the file server operates in files, which are set of large number of data records and prevent a user from sharing a file when another user has it locked out. Second, if many workstations request and send many files in a LAN, the network can quickly become saturated with traffic, creating a bottleneck that degrades overall system performance.

32.9    CLIENT /SERVER SYSTEM

The limitations of the network/file server system have led to the genesis of the client/server system. It delivers the benefits of the network-computing model along with the stored data access. Any local area network could be considered as client/server system, since workstations (clients) request services such as data, program file or printing from server.

A client/server has three distinct components, each focussing on a specific job: a database server, a client application and a network. Figure 2 represents an idea about the components of the client/server-computing model.

A server (or "back end") manages the resources such as database, efficiently and optimally among various clients that simultaneously request the server for the same resource. Database server mainly concentrate on the following tasks:

• Managing a single database of information among many concurrent users.
  
• Controlling database access and other security requirements.
  
• Protecting database of information with backup and recovery features.
  
• Centrally enforcing global data integrity rules across all client applications.
  

 
 

32.11    Client Application

A client application (the "front end") is the part of the system that users apply to interact with data. The client application in a client/server model focus on the following job:

• Presenting an interface between the user and the resource to complete the job.
  
• Managing presentation logic.
  
• Performing application logic
  
• Validating data entry
  
• Managing the request traffic of receiving and sending information from a database server.
  

32.12    Network

The third component of a client/server system is network. The communication software are the vehicles that transmit data between the clients and the server in client server system. Both the client and the server run communication software that allows them to talk across the network.

32.13    What You Have Learnt

In this lesson different data processing methodologies such as centralised, decentralised have been explained. The development methodologies of various information system is also explained. A brief description about network/file server and client/server technology has also been made.

32.14 Terminal Questions

1. Define various data processing techniques.
   
2. What is difference between integrated information system and distributed information system?
   
3. What is client/server system? Explain the different components of a client/server system.
   

 
 

ICT Profile - Nepal

 

 

Key ICT Information

• PC penetration in Nepal is continually on the rise and is at estimated approximately at 0.86 per 100 inhabitants.
  
• The IT Policy 2000 aims at exporting software and related services worth Rs 10 billion by 2005
  
• There are some 15 software-developing companies, and five or six are export-oriented while the rest cater to the limited demands of the local market.
  
• In 1999 the teledensity reached one line per 100 inhabitants. According to the Nepal Telecommunication Corporation (NTC), the teledensity, that is telephone lines per 100 inhabitants, reached 1.42 in August 2002.
  
• The cell phone service was launched in the year 1999.
  
• The number of cell phone subscribers per 100 inhabitants is now 0.099 or a total of 23,082 subscribers as of August 2002.
  

IT Industry

• It was the private sector that first connected Nepal to the Internet in 1995. Since then 12 Internet Service Providers (ISPs) have begun their operations in the country.
  
• Of this total five of them are VSAT (Very Small Aperture Terminal) providers.
  
• The average connection speeds available to consumers and businesses are 33.6 Kbps and 56 Kbps.
  
• The current international uplink bandwidth for the Internet in Nepal is close to 18 Mbps, with Mercantile Communications alone having a 10 Mbps downlink and 2 Mbps uplink capacity.
  
• Data from principal ISPs show that there are an estimated 100,000 subscribers to their services. ITU estimated that there were 35,000 users in 2000 and 50,000 in 2001.
  

ICT affordability and connectivity

• Although 12 municipalities in Nepal are served by ISPs, most of the subscribers and users are concentrated in Kathmandu.
  
• Likewise, the August 2002 teledensity data for the rural areas is 0.127 while it is 14.74 in the urban areas. 1,761 out of 4,000 Village Development Committees (VDCs) have access to telephones as of August 2002.
  
• The 2001 national census shows that 85.8% of the total population resides in the rural areas.
  
• The major factors hindering access to ICT services in the rural areas, apart from the inadequate rural telecommunication and electricity infrastructure, are widespread illiteracy (40 %) and the "under poverty- line" population (39 %).
  
• The ITU survey report 2000 estimates that international organizations based in Nepal are the major consumers of Internet services, (20%), while home users account for 20%, government 5%, NGOs 15%, educational institutions 10% and business organizations 30%.
  
• It is estimated that over 2,000 units of branded PCs and around 8,000 pieces of locally assembled PCs are sold in Nepal each year.
  
• PC Sales are growing by an estimated 20% annually.
  
• According to the January 2002 statistics released by CAN, the number of computers in use in Nepal at present is close to 200,000. This translates into a PC penetration rate of approximately 0.86 per 100 inhabitants.
  
• The total number of private firms engaged in the IT sector exceeds 1000. The majority are concentrated in Kathmandu Valley. More than half of these companies provide various levels of training in ICTs.
  
• Five Nepalese universities are offering ITrelated academic courses.
  
• The total number of private firms engaged in the IT sector exceeds 1000. The majority are concentrated in Kathmandu.
  
• The state-owned, Nepal Telecommunications Corporation, is setting up 1,000 VSAT connections for rural telephony with the aim of providing at least two telephones to each Village Development Committee by 2004.
  
• Nepal formulated a policy for developing information and communication technologies effective from 23 October 2000. The policy offers a vision of putting Nepal onto the global IT map within the next five years.
  

ISP regulations

• Nepal Telecommunications Authority (NTA) is the telecommunications regulatory body of Nepal. It is an autonomous body established on Feb 1998 in accordance to the Telecommunications Act, 1997 and Telecommunications Regulation, 1997.
  
• The United Nations Development Programme (UNDP) and the government have recently signed an agreement to run a $625,000 two-year pilot project on ICTs.
  

Initiatives

Education

One of the important initiatives taken by the Ministry of Science and Technology in line with the IT policy 2000 has been on human resources development (HRD). The ministry claims it is determined to have at least 10,000 people trained during 2003 in IT at the semi-skilled, skilled and advanced level categories. The selection process to appoint principal training institutes for this massive undertaking has begun. It is learnt that the target for the next three years is to provide intermediate and advanced IT training to 50,000 youths. The other significant development in the field of HRD during 2002 is the study loans being provided to IT students by the Employees' Provident Fund and Everest Bank Pvt. Ltd. In a programme, the Ministry of Science and Technology and Employment Promotion Commission (EPC) have approved a training-cum-employment program for 1,500 people in medical transcription in association with Unlimited Numedia (P) Ltd. aimed at increasing the availability and accessibility of geographic information for decision-making.

e-Governance - Bharatpur Municipality

Bharatpur Municipality has tried to introduce the concept of urban e-governance by utilizing available resources. All 14 wards of the municipality will be equipped with computers and trained staff. People will be provided with computerized services for taxation, employment exchange, building permits, property valuation and other transactions. Services, which used to be available only at the main municipality office, will now be delegated to the ward level. The people may request for information via e-mail. The website <http://www.bharatpurmun.org.np> of the municipality provides information on the city profile, land use, the Local Governance Act, regulations, important decisions of the municipality, population, land records, tourist information, registration of complaints etc.

The municipality will orient its efforts towards e-governance as the first step, promote the use of computers and expand computerized services in the second step, and utilize electronic means for governance to the full extent in the third step. The vision of e-governance in Bharatpur Municipality may be a catalyst to initiate e-governance in the Kingdom of Nepal at the local levels.

Information Sharing - International Centre for Integrated Mountain Development (ICIMOD)

The International Centre for Integrated Mountain Development (ICIMOD) has developed a framework for sharing and exchange of geographic information over the Internet. It is aimed at increasing the availability and accessibility of geographic information for decision-making. A number of GIS layers of Nepal and integrated with socio-economic data have been prepared so far.

For HRD, a long-term programme with the slogan "Computer education to all by 2010 A.D." has been formulated.

Source: Digital Review for Asia Pacific

 
 

स्वस्तिश्री गिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविध विरुदावली विराजमान मानोन्नत वीरेन्द्रमाला महेन्द्रमाला परम नेपालप्रतापभास्कर ओजस्विराजन्य परम गौरवमय तेजस्वी त्रिभुवनप्रजातन्त्रश्रीपद परम उज्ज्वल कीर्तिमय नेपालश्रीपद परम प्रोज्ज्वल नेपालतारा परम पवित्र ॐरामपट्ट परम महागौरवमय सुप्रदीप्त वीरेन्द्रप्रजातन्त्रभास्कर परम ज्योतिर्मय सुविख्यात त्रिशक्तिपट्ट परम सुप्रसिद्ध प्रबल गोरखादक्षिणबाहु परमाधिपति अतिरथी परम सेनाधिपति श्री श्री श्री श्री श्रीमन्महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेव देवानाम् सदा समरविजयिनाम्।

विद्युतीय कारोबार सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेको अध्यादेश

प्रस्तावनाः विद्युतीय तथ्याङ्क आदान―प्रदानको माध्यमबाट वा अन्य कुनै विद्युतीय सञ्चार माध्यमबाट हुने कारोबारलाई भरपर्दो र सुरक्षित बनाई विद्युतीय अभिलेखको सिर्जना, उत्पादन, प्रशोधन, सञ्चय, प्रवाह तथा सम्प्रेषण प्रणालीको मान्यता, सत्यता, अखण्डता र विश्वसनीयतालाई प्रमाणीकरण तथा नियमित गर्ने

व्यवस्था गर्न र विद्युतीय अभिलेखलाई अनधिकृत तबरबाट प्रयोग गर्न वा त्यस्तो अभिलेखमा गैरकानूनी तवरबाट परिवर्तन गर्ने कार्यलाई नियन्त्रण गर्नका लागि तत्काल कानूनी व्यवस्था गर्न वाञ्छनीय भएको र हाल संसदको अधिवेशन नभएकोले,

श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ को धारा ७२ अनुसार यो अध्यादेश जारी गरिबक्सेको छ।

परिच्छेद
―१

प्रारम्भिक

 

१.    संक्षिप्त नाम, विस्तार र प्रारम्भः (१) यस अध्यादेशको नाम "विद्युतीय (इलेक्ट्रोनिक) कारोबार अध्यादेश, २०६१" रहेको छ।

(२)    यो अध्यादेश तुरन्त प्रारम्भ हुनेछ।

(३)    यो अध्यादेश नेपाल अधिराज्यभर लागू हुनेछ र यो अध्यादेशको उल्लंघन गरी कसूर गर्ने जहाँसुकै रहे बसेको व्यक्ति समेतलाई यो अध्यादेश लागू हुनेछ।

२.    परिभाषाः विषय वा प्रसङ्गले अर्को अर्थ नलागेमा यस अध्यादेशमा,―

(क)    "एसिमेटि्रक क्रिप्टोसिस्टम" भन्नाले डिजिटल हस्ताक्षर सृजना गर्ने निजी साँचो र डिजिटल हस्ताक्षरको सम्पुष्टि गर्ने सार्वजनिक साँचो समावेश भएको एक सुरक्षित जोडी साँचो उत्पन्न गर्ने प्रणाली सम्झनु पर्छ।

(ख) "इजाजतपत्र" भन्नाले दफा १८ को उपदफा (३) बमोजिम प्राप्त गरेको इजाजतपत्र सम्झनु पर्छ।

(ग)    "उत्पत्तिकर्ता" भन्नाले विद्युतीय अभिलेख उत्पन्न गर्ने, जम्मा गर्ने वा सम्प्रेषण गर्ने व्यक्ति सम्झनु पर्छ र सो शब्दले त्यस्तो कार्य अन्य कुनै व्यक्तिलाई गर्न लगाउने व्यक्ति समेतलाई जनाउँछ।

तर सो शब्दले मध्यस्थकर्ता (इन्टरमिडियरी) लाई जनाउने छैन।

(घ)    "कम्प्युटर" भन्नाले विद्युत―चुम्बकीय वा दृश्यगत आवेगहरु परिचालन गरेर तार्किक, अङ्कगणितीय र स्मरणगत कार्य सम्पादन गर्ने विद्युत―चुम्बकीय, दृश्यगत वा अन्य उच्च गतिको तथ्याङ्क प्रशोधन गर्ने संयन्त्र वा प्रणाली सम्झनु पर्छ र सो शब्दले कुनै कम्प्युटर प्रणाली वा कम्प्युटर नेटवर्कमा कम्प्युटरसँग जोडिएका वा सम्बद्ध रहेका सम्पूर्ण आगत (इन्पुट) निर्गत (आउटपुट), प्रशोधन, सञ्चय गर्ने कार्य तथा कम्प्युटर सफ्टवेयर वा सञ्चार सुविधा समेतलाई जनाउँछ।

(ङ)    "कम्प्युटर तथ्याङ्क आधार" (कम्प्युटर डाटावेस) भन्नाले कम्प्युटर, कम्प्युटर प्रणाली वा कम्प्युटर नेटवर्कमा प्रयोग गर्ने उद्देश्यले अक्षर, छवि, ध्वनि वा श्रव्य दृश्यमा औपचारिक तवरले तयार पारिंदै गरेको वा तयार गरिएको वा कम्प्युटर, कम्प्युटर प्रणाली वा कम्प्युटर नेटवर्कद्वारा उत्पादन गरिएको सूचना, ज्ञान तथा अवधारणा वा निर्देशनको प्रस्तुतीकरण सम्झनु पर्छ।

(च)    "कम्प्युटर नेटवर्क" भन्नाले एक अर्कासंग अन्तर―आबद्ध वा सञ्चार सम्पर्कमा रहेका दुई वा दुईभन्दा बढी कम्प्युटरहरुको अन्तर―सम्बद्धता सम्झनु पर्छ।

(छ)    "कम्प्युटर प्रणाली" भन्नाले आगत र निर्गत सहायता संयन्त्रहरु लगायतको कम्प्युटर कार्यक्रमहरु, विद्युतीय निर्देशनहरु, आगत र निर्गत तथ्याङ्कहरु समाविष्ट भएको र तार्किक, अंकगणितीय, तथ्याङ्क संचय तथा पुनः प्राप्ति, सञ्चार र नियन्त्रण लगायतका कार्यहरु सम्पादन गर्ने कुनै संयन्त्र वा संयन्त्रको समूह सम्झनु पर्छ।

(ज)    "कम्प्युटर सम्पदा" (कम्प्युटर रिसोेर्स) भन्नाले कम्प्युटर, कम्प्युटर प्रणाली, कम्प्युटर नेटवर्क, तथ्याङ्क, कम्प्युटर तथ्याङ्क आधार वा सफ्टवेयर सम्झनु पर्छ।

(झ)    "ग्राहक" (सब्स्क्राइवर) भन्नाले दफा ३१ को उपदफा (३) बमोजिम प्रमाणपत्र प्राप्त गरेको व्यक्ति सम्झनु पर्छ।

(ञ)    "जोडी साँचो" (की पेयर) भन्नाले कुनै एसिमेटि्रक क्रिप्टोसिस्टममा रहेको निजी साँचो र त्यस्तो साँचोले सिर्जना गर्ने डिजिटल हस्ताक्षरको जाँच सार्वजनिक साँचोले गर्न सक्ने तत्व भएको सो निजी साँचोको गणितीय रुपमा अन्तर आबद्ध सार्वजनिक साँचोको जोडी सम्झनु पर्छ।

(ट)    "तथ्याङ्क" भन्नाले औपचारिक तवरले तयार गरी कम्प्युटर प्रणाली वा कम्प्युटर नेटवर्कमा प्रशोधन गर्ने उद्देश्यले राखिएको वा प्रशोधन गरिएको वा कम्प्युटरको स्मरणमा जम्मा गरिएको जुनसुकै स्वरुपमा रहेका सूचना, ज्ञान, तथ्य, अवधारणा वा निर्देशनको प्रस्तुतीकरण सम्झनु पर्छ।

(ठ)    "न्यायाधिकरण" भन्नाले दफा ६० बमोजिम गठन भएको सूचना प्रविधि न्यायाधिकरण सम्झनु पर्छ।

(ड)    "निजी साँचो" (प्राइभेट की) भन्नाले डिजिटल हस्ताक्षर सिर्जना गर्न प्रयोग गरिएको कुनै जोडी साँचोको एक साँचो सम्झनु पर्छ।

(ढ)    "नियन्त्रक" भन्नाले दफा १३ बमोजिम नियुक्त भएको वा तोकिएको नियन्त्रक सम्झनु पर्छ।

(ण)    "डिजिटल हस्ताक्षर" भन्नाले रुपान्तर नभएको प्रारम्भिक विद्युतीय अभिलेख र हस्ताक्षरकारीको सार्वजनिक साँचो भएको व्यक्तिले देहायका कुरा दुरुस्तसँग निर्धारण गर्न सक्ने किसिमका एसिमेटि्रक क्रिप्टोसिस्टम प्रयुक्त भएको विद्युतीय अभिलेखको रुपान्तरणमा समावेश हुने कुनै विद्युतीय स्वरुपमा गरिएको हस्ताक्षर सम्झनु पर्छः―

(१)    हस्ताक्षरकर्ताको सार्वजनिक साँचोसँग सङ्गति राख्ने किसिमको निजी साँचो प्रयोग गरेर विद्युतीय अभिलेखको रुपान्तरणको सिर्जना गरिएको थियो वा थिएन, र

(२)    विद्युतीय अभिलेखको रुपान्तरण गरिएदेखि प्रारम्भिक विद्युतीय अभिलेख परिवर्तन गरिएको छ वा छैन।

(त)    "पहुँच" (एक्सेस) भन्नाले कुनै कम्प्युटर, कम्प्युटर प्रणाली वा कम्प्युटर नेटवर्कको तार्किक, अङ्कगणितीय वा स्मरण कार्य सम्पदाहरुमा प्रवेश प्राप्त गर्ने, त्यस्ता सम्पदाहरुलाई निर्देशन दिने वा त्यस्ता सम्पदाहरुसंग सञ्चार सम्पर्क गर्न सक्ने अवसर सम्झनु पर्छ।

(थ)    "पुनरावेदन न्यायाधिकरण" भन्नाले दफा ६६ बमोजिम गठन भएको सूचना प्रविधि पुनरावेदन न्यायाधिकरण सम्झनु पर्छ।

(द)    "प्रमाणपत्र" भन्नाले दफा ३० बमोजिम प्रमाणीकरण गर्ने निकायले जारी गरेको डिजिटल हस्ताक्षर प्रमाणपत्र सम्झनु पर्छ।

(ध)    "प्रमाणीकरण अभ्यास विवरणपत्र" (सर्टिफिकेशन प्राक्टिस स्टेटमेण्ट) भन्नाले डिजिटल हस्ताक्षर प्रमाणपत्र जारी गर्दा प्रमाणीकरण गर्ने निकायले लागू गर्ने अभ्यासहरु निश्चित गर्न प्रमाणीकरण गर्ने निकायद्वारा जारी गरिएको कुनै विवरणपत्र सम्झनु पर्छ।

(न)    "प्रमाणीकरण गर्ने निकाय" भन्नाले डिजिटल हस्ताक्षर प्रमाणपत्र जारी गर्न दफा १८ को उपदफा (३) बमोजिम इजाजतपत्र प्राप्त प्रमाणीकरण गर्ने निकाय सम्झनु पर्छ।

(प)    "प्रापक" भन्नाले उत्पत्तिकर्ताको चाहना अनुरुप सम्प्रेषण गरिएका विद्युतीय अभिलेख प्राप्त गर्ने व्यक्ति सम्झनु पर्छ।

तर सो शब्दले मध्यस्थकर्ता (इन्टरमिडीयरी) लाई जनाउने छैन।

(फ)    "विद्युतीय अभिलेख" (इलेक्ट्रोनिक रेकर्ड) भन्नाले विद्युतीय स्वरुपको कुनै माध्यमबाट सिर्जना गरी सम्प्रेषण गरिएका, प्राप्त गरिएका वा जम्मा गरिएका तथ्याङ्क, अभिलेख, छवि वा ध्वनि सम्झनु पर्छ।

(ब)    "विद्युतीय स्वरुप" (इलेक्ट्रोनिक फर्म) भन्नाले कुनै चुम्बकीय, दृश्यगत, कम्प्युटर स्मरण वा अन्य त्यस्तै प्रकारका कुनै संयन्त्रको माध्यमबाट सिर्जना गरी सम्प्रेषण गरिएका, प्राप्त गरिएका वा जम्मा गरिएका सूचनाको स्वरुप सम्झनु पर्छ।

(भ)    "सार्वजनिक साँचो" (पब्लिक की) भन्नाले डिजिटल हस्ताक्षरको सम्पुष्टि गर्न प्रयोग गरिएको कुनै जोडी साँचोको एक साँचो सम्झनु पर्छ।

(म)    "सूचना" भन्नाले तथ्याङ्क, अक्षरमा लिपिबद्ध गरिएको विवरण, छवि, ध्वनि, सङ्केत चिन्ह, कम्प्युटर कार्यक्रम, सफ्टवेयर र कम्प्युटर तथ्याङ्क आधार सम्झनु पर्छ।

(य)    "सूचना प्रणाली" भन्नाले सूचना सिर्जना गर्ने, उत्पादन गर्ने, सम्प्रेषण गर्ने, प्राप्त गर्ने, जम्मा गर्ने, प्रदर्शन गर्ने वा अन्य किसिमबाट प्रशोधन गर्ने प्रणाली सम्झनु पर्छ।

(र)    "सफ्टवेयर" भन्नाले कम्प्युटर हार्डवेयर संचालन गर्ने क्षमता भएकेा सिस्टम सफ्टवेयर र अप्लिकेशन सफ्टवेयर जस्ता कम्प्युटर प्रणालीको कुनै खास अंश सम्झनु पर्छ।

(ल)    "कम्प्युटर सामाग्री" भन्नाले कम्प्युटर सम्पदा, कुनै संस्थाले आफ्नो व्यवसायमा प्रयोग गरेका सूचना, त्यस्तो संस्थाले तयार वा खरिद गरेका सफ्टवेयर जस्ता सामाग्री, हार्डवेयर तथा कम्प्युटर नेटवर्क जस्ता प्रविधि सम्झनु पर्छ।

(व)    "सरकारी निकाय" भन्नाले श्री ५ को सरकारको मन्त्रालय, सचिवालय, विभाग वा सो अन्तर्गतका कार्यालय, सम्वैधानिक निकाय वा सो अन्तर्गतका कार्यालय अदालत वा न्यायाधिकरण वा शाही नेपाली सेनाको कार्यालय सम्झन्ु पर्छ र सो शब्दले त्यस्तै प्रकृतिका अन्य कार्यालय समेतलाई जनाउनेछ।

(श)    "सार्वजनिक संस्था" भन्नाले देहायको संस्था सम्झनुपर्छ : ―

(१)    श्री ५ को सरकारको पूर्ण वा आंशिक स्वामित्व वा नियन्त्रण भएको कम्पनी, बैङ्क वा समिति वा प्रचलित कानूनबमोजिम श्री ५ को सरकारद्वारा स्थापित आयोग, संस्था, प्राधिकरण, निगम, प्रतिष्ठान, बोर्ड, केन्द्र, परिषद् र यस्तै प्रकृतिका अन्य सङ्गठित संस्था,

(२)    श्री ५ को सरकारद्वारा सञ्चालित वा श्री ५ को सरकारको पूर्ण वा आंशिक अनुदान प्राप्त विश्वविद्यालय, विद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र र अन्य त्यस्तै प्राज्ञिक वा शैक्षिक संस्था,

(३)    स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन, २०५५ बमोजिम गठित स्थानीय निकाय,

(४)    श्री ५ को सरकारको ऋण, अनुदान वा जमानतमा सञ्चालित संस्था,

(५)    उपखण्ड (१), (२), (३) वा (४) मा उल्लिखित संस्थाको पूर्ण वा आंशिक स्वामित्व भएको वा नियन्त्रण रहेको वा त्यस्तो संस्थाबाट अनुदान प्राप्त संस्था,

(६)    श्री ५ को सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी सार्वजनिक संस्था भनी तोकेको अन्य संस्था।

(ष)    "तोकिएको" वा
"तोकिए बमोजिम" भन्नाले यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियममा तोकिएको वा तोकिए बमोजिम सम्झनु पर्दछ।

 

परिच्छेद
― २

विद्युतीय अभिलेख तथा डिजिटल हस्ताक्षर सम्बन्धी व्यवस्था

 

३.    विद्युतीय अभिलेखको प्रामाणिकताः (१) यस दफाको अधीनमा रही कुनै पनि ग्राहकले आफ्नो डिजिटल हस्ताक्षरद्वारा कुनै विद्युतीय अभिलेखलाई प्रामाणिकता प्रदान गर्न सक्नेछ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम विद्युतीय अभिलेखलाई प्रामाणिकता प्रदान गर्ने कार्य गर्दा त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख अर्को विद्युतीय अभिलेखमा हस्तान्तरण हुने कार्य एसिमेटि्रक क्रिप्टोसिस्टम र ह्यास फङ्कशनको प्रयोगबाट भएको हुन आवश्यक हुनेछ।

स्पष्टीकरणः यस दफाको प्रयोजनको लागि "ह्यास फङ्कशन" भन्नाले उही अभिलेखलाई आगतको रुपमा प्रयोग गरी प्रत्येक पटक अलगोरिदमलाई कार्यान्वयन गर्दा कुनै अभिलेखबाट उही रुपमा ह्यास परिणाम निस्कने, अलगोरिदमबाट उत्पन्न ह्यास परिणामबाट कुनै अभिलेख प्राप्त गर्न वा पुनः संरचना गर्न सकिने भन्ने कुरा गणनाको दृष्टिबाट सम्भव नहुने र अलगोरिदम प्रयोग गरी उही ह्यास परिणाम उत्पन्न गर्ने दुई अभिलेखहरु प्राप्त गर्न गणनाको दृष्टिबाट सम्भव नहुने गरी अलगोरिदमको नक्साङ्कन गर्ने वा बिटहरुको एउटा श्रृङ्खलाबद्ध क्रमलाई सामान्यतया सानो अर्को समूहमा रुपान्तर गर्ने कार्य सम्झनु पर्छ।

(३)    कुनै पनि व्यक्तिले ग्राहकको सार्वजनिक साँचोको प्रयोग गरी विद्युतीय अभिलेखको सम्पुष्टि गर्न सक्नेछ।

४.    विद्युतीय अभिलेखको कानूनी मान्यताः प्रचलित कानूनमा कुनै सूचना, लिखत, अभिलेख वा अन्य कुनै कुरा लिखित वा मुद्रित रुपमा राखिएको वा टाइप गरिएको हुनुपर्ने भनी उल्लेख गरिएको भए तापनि त्यस्ता सूचना, लिखत, अभिलेख वा कुरा यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियममा उल्लिखित प्रक्रिया पूरागरी विद्युतीय अभिलेखको रुपमा राखिएको भए त्यस्तो विद्युतीय अभिलेखले पनि कानूनी मान्यता प्राप्त गर्नेछ।

५.    डिजिटल हस्ताक्षरको कानूनी मान्यताः प्रचलित कानूनमा कुनै सूचना, लिखत, अभिलेख वा अन्य कुनै कुरालाई हस्ताक्षरद्वारा प्रमाणित गर्नुपर्ने वा कुनै लिखतमा कुनै व्यक्तिको हस्ताक्षर गरिएको हुनुपर्ने भनी उल्लेख गरिएको भए तापनि त्यस्ता सूचना, लिखत, अभिलेख वा कुरा यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियममा उल्लिखित प्रक्रिया पूरा गरी डिजिटल हस्ताक्षरद्वारा प्रमाणित गरिएको भए त्यस्तो डिजिटल हस्ताक्षरले पनि कानूनी मान्यता प्राप्त गर्नेछ।

६.    विद्युतीय अभिलेख सुरक्षित राख्नुपर्नेः प्रचलित कानूनमा कुनै सूचना, लिखत वा अभिलेख कुनै खास अवधिसम्म सुरक्षित राख्नु पर्ने भनी उल्लेख गरिएको भए देहायका शर्तहरु पूरा हुने गरी त्यस्ता सूचना, लिखत वा अभिलेख विद्युतीय स्वरुपमा सुरक्षित राखिएमा त्यस्ता सूचना, लिखत वा अभिलेखले कानूनी मान्यता प्राप्त गर्नेछः―

(क)    पछिल्ला प्रसङ्गहरुमा प्रयोग गर्नसकिने गरी पहूँचयोग्य अवस्थामा राखिएको भएमा,

(ख)    शुरुमा सिर्जना गरी सम्प्रेषण गरिएको, प्राप्त गरिएको वा जम्मा गरिएको अवस्था कै रुपमा पुनः दुरुस्त रुपमा प्रस्तुत गर्ने गरी प्रदर्शन गर्न सकिने ढाँचामा सुरक्षित राखिएको भएमा,

(ग)    उत्पत्ति, गन्तव्य र सम्प्रेषण वा प्राप्तिको मिति तथा समय पहिचान गर्न सकिने विवरण उपलब्ध हुने गरी राखिएको भएमा।

तर कुनै अभिलेख सम्प्रेषण गर्ने वा प्राप्त गर्ने प्रयोजनको लागि स्वचालित रुपमा सिर्जना हुने कुनै सूचनाको सम्बन्धमा यो खण्डको व्यवस्था लागू हुने छैन।

७.    कुनै अभिलेखको सक्कल पेश गर्नुपर्ने आवश्यकता विद्युतीय अभिलेखले पूरा गर्नेः प्रचलित कानूनले कुनै अभिलेखलाई त्यसको मूल वा सक्कल रुपमा पेश गर्नुपर्ने वा सुरक्षित राख्नुपर्ने भनी तोकेको अवस्थामा देहायका शर्त पूरा भएमा त्यस्तो आवश्यकता विद्युतीय अभिलेखबाट पूर्ति भएको मानिनेछः―

(क)    विद्युतीय स्वरुपमा पहिलो पटक सिर्जना गरिएको समयदेखि सो अभिलेखमा कुनै पनि किसिमबाट परिवर्तन गरिएको छैन भनी विश्वास गर्न सकिने तोकिए बमोजिमको आधार विद्यमान भएमा,

(ख)    त्यस्तो अभिलेखलाई कुनै व्यक्ति समक्ष पेश गर्नुपर्ने गरी अनिवार्य गरिएको अवस्थामा सो अभिलेखलाई जसका समक्ष पेश गरिनुपर्ने हो सो व्यक्तिलाई स्पष्ट रुपमा देखाउन सकिने प्रकृतिको भएमा।

८.    सुरक्षित विद्युतीय अभिलेखः तोकिए बमोजिमको सुरक्षण कार्यविधि अपनाई सिर्जना गरिएको विद्युतीय अभिलेखमा कुनै किसिमको हेरफेर गरिएको छ वा छैन भन्ने कुराको सम्बन्धमा तोकिए बमोजिम परीक्षण गरिएको भए त्यस्तो विद्युतीय अभिलेखलाई सुरक्षित विद्युतीय अभिलेख मानिनेछ।

९.    सुरक्षित डिजिटल हस्ताक्षरः कुनै विद्युतीय अभिलेखमा गरिएको डिजिटल हस्ताक्षरलाई तोकिए बमोजिमको सुरक्षण कार्यविधि अपनाई तोकिए बमेाजिम परीक्षण र सम्पुष्टि गरिएको भए त्यस्तो डिजिटल हस्ताक्षरलाई सुरक्षित डिजिटल हस्ताक्षर मानिनेछ।

परिच्छेद
―३

विद्युतीय अभिलेखको सम्प्रेषण, प्राप्ति र स्वीकार सम्बन्धी व्यवस्था

 

१०.    विद्युतीय अभिलेख उत्पत्तिकर्ताको मानिनेः (१) देहायका कुनै अवस्थामा कुनै खास विद्युतीय अभिलेख कुनै उत्पत्तिकर्ताको हो भनी मानिनेछः―

(क)    उत्पत्तिकर्ता आफैले त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख सम्प्रेषण गरेको भएमा,

(ख)    त्यस्तो विद्युतीय अभिलेखको सम्बन्धमा आवश्यक कार्य गर्न उत्पत्तिकर्ताको तर्फबाट अख्तियारी प्राप्त गरेको व्यक्तिले त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख सम्प्रेषण गरेको भएमा,

(ग)    उत्पत्तिकर्ता वा निजको तर्फबाट स्वचालित रुपमा संचालन हुने गरी कार्यक्रम बनाइएको कुनै सूचना प्रणालीबाट त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख सम्प्रेषण गरिएको भएमा।

(२) उपदफा (१) बमोजिम सम्प्रेषण गरिएको विद्युतीय अभिलेखको सम्बन्धमा तोकिए बमोजिमको अवस्था विद्यमान भएमा प्रापकले त्यस्तो कुनै विद्युतीय अभिलेख कुनै खास उत्पत्तिकर्ताको हो भन्ने कुुरा मानी सोही आधारमा तत्सम्बन्धी कार्य गर्ने अधिकार प्राप्त गर्नेछ।

११.    विद्युतीय अभिलेखको प्राप्ति स्वीकार गर्ने प्रक्रियाः (१) उत्पत्तिकर्ताले विद्युतीय अभिलेख पठाउँदाका बखत वा पठाउनु भन्दा अगावै प्रापकलाई सो विद्युतीय अभिलेख प्राप्त भएको कुराको सूचना वा भरपाई पठाउन अनुरोध गरेको वा त्यसरी सूचना वा भरपाई पठाउन प्रापक र उत्पत्तिकर्ताका बीचमा सहमति भएको अवस्थामा त्यस्तो विद्युतीय अभिलेखको प्राप्ति स्वीकार गर्ने सम्बन्धमा उपदफा (२), (३) र (४) का व्यवस्थाहरु लागू हुनेछन्।

(२) विद्युतीय अभिलेख प्राप्त भएको सूचना वा भरपाई कुनै खास ढाँचामा वा कुनै खास तरिकाबाट दिनुपर्ने गरी उत्पत्तिकर्ता र प्रापक बीचमा कुनै सम्झौता नभएको अवस्थामा त्यस्तो सूचना वा भरपाई देहाय बमोजिम दिन सकिनेछः―

(क)    प्रापकबाट स्वचालित वा अन्य कुनै किसिमको सञ्चार माध्यमद्वारा,

(ख)    विद्युतीय अभिलेख प्राप्त भएको कुरा उत्पत्तिकर्तालाई सङ्केत गर्न पर्याप्त हुने किसिमको प्रापकको कुनै व्यवहारद्वारा।

(३)    उत्पत्तिकर्ताले कुनै विद्युतीय अभिलेखको सम्बन्धमा त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख प्राप्त भएको सूचना वा भरपाई प्रापकबाट प्राप्त गरेपछि मात्र निजको हकमा त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख बन्धनकारी हुने भनी उल्लेख गरेको अवस्थामा प्रापकबाट त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख प्राप्त भएको सूचना वा भरपाई प्राप्त नभएसम्म त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख उत्पत्तिकर्ताले पठाएको मानिने छैन।

(४)    उत्पत्तिकर्ताले कुनै विद्युतीय अभिलेखको सम्बन्धमा त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख प्राप्त भएको सूचना वा भरपाई प्रापकबाट प्राप्त गरेपछि मात्र निजको हकमा त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख बन्धनकारी हुने भनी उल्लेख नगरेको अवस्थामा त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख प्राप्तिको सूचना वा भरपाईको सम्बन्धमा उत्पत्तिकर्ता वा प्रापक बीच कुनै समय निर्धारण वा मञ्जुरी नभएको भए तोकिए बमोजिमकोे समय भित्र उत्पत्तिकर्ताले प्रापकबाट त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख प्राप्त भएको सूचना वा भरपाई प्राप्त गरिसकेको हुनुपर्ने छ। यसरी प्रापकबाट विद्युतीय अभिलेख प्राप्त भएको सूचना वा भरपाई प्राप्त नभएमा त्यस्तो विद्युतीय अभिलेख उत्पत्तिकर्ताले पठाएको मानिने छैन।

(५)    विद्युतीय अभिलेखको प्राप्ति स्वीकार गर्ने अन्य प्रक्रिया तोकिए बमोजिम हुनेछ।

१२.    विद्युतीय अभिलेखको सम्प्रेषण र प्राप्तिको समय तथा स्थानः (१) उत्पत्तिकर्ता र प्रापक बीचमा अन्यथा सम्झौता भएकोमा बाहेक कुनै विद्युतीय अभिलेख उत्पत्तिकर्ताको नियन्त्रण बाहिरको सूचना प्रणालीमा प्रवेश गरेपछि त्यस्तो विद्युतीय अभिलेखको सम्प्रेषण भएको मानिनेछ।

(२) उत्पत्तिकर्ता र प्रापक बीचमा अन्यथा सम्झौता भएकोमा बाहेक कुनै विद्युतीय अभिलेखको प्राप्तिको समय तोकिए बमोजिम निर्धारण गरिनेछ।

(३)    उत्पत्तिकर्ता र प्रापक बीचमा अन्यथा सम्झौता भएकोमा बाहेक कुनै विद्युतीय अभिलेखलाई उत्पत्तिकर्ताको व्यवसाय संचालन हुने स्थानबाट सम्प्रेषण गर्नु पर्ने र प्रापकको व्यवसाय संचालन हुने स्थानमा प्राप्त हुनुपर्ने भनी मानिनेछ।

स्पष्टीकरणः यस उपदफाको प्रयोजनको लागि "व्यवसाय संचालन हुने स्थान" भन्नाले,―

(क)    उत्पत्तिकर्ता वा प्रापकको एक भन्दा बढी व्यवसाय संचालन हुने स्थान रहेको अवस्थामा सम्बन्धित कारोबारसंग सम्बद्ध रहेको व्यवसाय संचालन हुने स्थान सम्झनु पर्छ।

(ख)    उत्पत्तिकर्ता वा प्रापकको कुनै व्यवसाय संचालन हुने स्थान नभएको अवस्थामा निजहरुको बसोबासको स्थानलाई नै निजहरुको व्यवसाय संचालन हुने स्थान सम्झनु पर्छ।

 

परिच्छेद
―४

नियन्त्रक तथा प्रमाणीकरण गर्ने निकाय सम्बन्धी व्यवस्था

 

१३.    नियन्त्रक तथा अन्य कर्मचारीको नियुक्तिः (१) श्री ५ को सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी श्री ५ को सरकारको कुनै अधिकृत कर्मचारी वा तोकिए बमोजिम योग्यता पुगेको कुनै व्यक्तिलाई नियन्त्रकको पदमा नियुक्ति गर्न वा तोक्न सक्नेछ।

(२) श्री ५ को सरकारले यस अध्यादेश बमोजिम नियन्त्रकले गर्नुपर्ने काममा सहयोग पुर्‍याउन आवश्यकता अनुसार उप―नियन्त्रक र अन्य कर्मचारीहरु नियुक्ति गर्न वा खटाउन सक्नेछ। यसरी नियुक्ति भएका वा खटाइएका कर्मचारीहरुले नियन्त्रकको निर्देशन तथा नियन्त्रणमा रही काम गर्नेछन्।

१४.    नियन्त्रकको काम, कर्तव्य र अधिकारः नियन्त्रकको काम, कर्तव्य र अधिकार देहाय बमोजिम हुनेछः―

(क)    प्रमाणीकरण गर्ने निकायलाई इजाजतपत्र प्रदान गर्ने,

(ख)    प्रमाणीकरण गर्ने निकायको काम कारबाहीको सुपर्यवेक्षण र रेखदेख गर्ने,

(ग)    प्रमाणीकरण गर्ने निकायले डिजिटल हस्ताक्षरको सम्पुष्टि गर्ने सम्बन्धमा कायम गर्नुपर्ने स्तरहरु निर्धारण गर्ने,

(घ)    प्रमाणीकरण गर्ने निकायले आफ्नो कारोबार संचालन गर्दा पालन गर्नुपर्ने शर्त निर्धारण गर्ने,

(ङ)    प्रमाणपत्रको ढाँचा र त्यस भित्र समाविष्ट हुनुपर्ने विषय वस्तुको निर्धारण गर्ने,

(च)    प्रमाणीकरण गर्ने निकायले ग्राहकसंग व्यवहार गर्दा अपनाउनु पर्ने प्रक्रिया निर्धारण गर्ने,

(छ)    प्रमाणीकरण गर्ने निकायले यस अध्यादेश बमोजिम प्रकट गरेका सूचनाहरुको अभिलेख खडा गरी सार्वजनिक रुपमा पहुँचयोग्य हुने गरी कम्प्युटर तथ्याङ्क आधारको व्यवस्था गर्ने र सो तथ्याङ्क आधारलाई अद्यावधिक गर्ने,

(ज)    तोकिए बमोजिमको अन्य काम गर्ने।

१५.    इजाजतपत्र प्राप्त गर्नुपर्नेः कसैले पनि यस अध्यादेश बमोजिम इजाजतपत्र प्राप्त नगरी प्रमाणीकरण गर्ने निकायको काम गर्न वा गराउन हुँदैन।

१६.    इजाजतपत्र प्राप्त गर्न निवेदन दिनुपर्नेः (१) यस अध्यादेश बमोजिम प्रमाणपत्र जारी गरी प्रमाणीकरण गर्ने निकायको काम गर्न तोकिए बमोजिमको योग्यता पुगेको इच्छुक व्यक्तिले प्रमाणीकरण गर्ने इजाजतपत्र प्राप्त गर्नका लागि तोकिए बमोजिमको ढाँचामा तोकिए बमोजिमको दस्तुर संलग्न राखी नियन्त्रक समक्ष निवेदन दिनुपर्ने छ।

(२)    उपदफा (१) बमोजिम दिइने निवेदन साथ निवेदकले देहायका कागजातहरु समेत संलग्न गर्नुपर्ने छ : ―

(क)    प्रमाणीकरण सम्बन्धी विवरण,

(ख)    निवेदकको पहिचान तथा सनाखतको पुष्टि हुने किसिमका कागजातहरु,

(ग)    वित्तीय स्रोत, जनशक्ति तथा आवश्यक अन्य सुविधा खुल्ने कागजातहरु,

(घ)    तोकिए बमोजिमका अन्य कागजातहरु।

(३)    नियन्त्रकले आवश्यक ठानेमा प्रमाणीकरण गर्ने निकायको रुपमा निवेदकले काम गर्न सक्ने वा नसक्ने सम्बन्धमा निवेदकको उपयुक्तता जाँच गर्न निवेदकसंग आवश्यक थप कागजात तथा विवरण माग गर्न सक्नेछ। यसरी आवश्यक थप कागजात तथा विवरण माग गरिएमा निवेदकले त्यस्ता कागजात तथा विवरण दाखिला नगरेसम्म निजको निवेदन उपर कुनै कारबाही गरिने छैन।

१७.    प्रमाणीकरण गर्ने निकायको अन्य काम तथा कर्तव्य : प्रमाण पत्र जारी गर्ने, निलम्बन गर्ने वा रद्द गर्ने काम बाहेक प्रमाणीकरण गर्ने निकायको अन्य काम तथा कर्तव्य तोकिए बमोजिम हुनेछ।

१८.    इजाजतपत्र प्रदान गर्ने कार्यविधिः (१) दफा १६ बमोजिमको निवेदन प्राप्त हुन आएमा नियन्त्रकले निवेदकको योग्यता र तोकिए बमोजिमको वित्तीय तथा भौतिक स्रोत, जनशक्ति तथा अन्य सुविधाहरु निवेदकसंग भए नभएको र निवेदकले पेश गरेका कागजात तथा विवरणहरु उपर समेत विचार गरी निजलाई इजाजतपत्र प्रदान गर्ने वा नगर्ने सम्बन्धमा निवेदन दर्ता भएको दुई महिना भित्र निर्णय गरी सो को सूचना निजलाई दिनुपर्ने छ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम इजाजतपत्र प्रदान गर्ने सम्बन्धमा निर्णय गर्दा नियन्त्रकले निवेदकसंग भएको सुविधा, वित्तीय तथा भौतिक स्रोतहरुको निरीक्षण गर्नसक्ने छ।

(३)    उपदफा (१) बमोजिम निवेदकलाई इजाजतपत्र प्रदान गर्ने गरी नियन्त्रकले निर्णय गरेमा इजाजतपत्रको बहाली अवधि र निवेदकले पालना गर्नुपर्ने शर्तहरु समेत उल्लेख गरी तोकिए बमोजिमको ढाँचामा निवेदकलाई इजाजतपत्र प्रदान गर्नुपर्ने छ।

(४)    इजाजतपत्र प्रदान गर्ने सम्बन्धी अन्य कार्यविधि तोकिए बमोजिम हुनेछ।

१९.    इजाजतपत्र नवीकरण गर्नुपर्नेः (१) प्रमाणीकरण गर्ने निकायले प्राप्त गरेको इजाजतपत्र प्रत्येक वर्ष नवीकरण गर्नुपर्ने छ।

(२)    उपदफा (१) बमोजिम इजाजतपत्रको नवीकरण गर्न चाहने प्रमाणीकरण गर्ने निकायले तोकिए बमोजिमको ढाँचामा तोकिए बमोजिमको नवीकरण दस्तुर संलग्न राखी इजाजतपत्रको बहाली अवधि समाप्त हुनुभन्दा कम्तीमा दुई महिना अघि नियन्त्रक समक्ष निवेदन दिनुपर्ने छ।

(३)    उपदफा (२) बमोजिम नवीकरणको लागि निवेदन पर्न आएमा नियन्त्रकले इजाजतपत्र नवीकरण गर्ने वा नगर्ने भन्ने सम्बन्धमा तोकिए बमोजिमको प्रक्रिया पूरा गरी इजाजतपत्रको बहाली अवधि समाप्त हुनुभन्दा एक महिना अगावै निर्णय गरिसक्नुपर्ने छ।

(४)    नियन्त्रकले इजाजतपत्र नवीकरण नगर्ने निर्णय गर्दा निवेदकलाई तत्सम्बन्धमा आफ्नो भनाइ प्रस्तुत गर्ने मनासिब मौका दिनुपर्ने छ।

२०.    इजाजतपत्र निलम्बन गर्न सक्नेः (१) प्रमाणीकरण गर्ने निकायले इजाजतपत्र प्राप्त गर्नको लागि नियन्त्रक समक्ष पेश गरेको कागजात वा विवरण र वित्तीय तथा भौतिक स्रोत फरक वा झुट्ठा भएमा वा कारोबार संचालन गर्दा पालन गर्नुपर्ने शर्तको पालना नगरेमा वा यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियमको उल्लंघन गरेको पाइएमा नियन्त्रकले तत्सम्बन्धमा जाँचबुझ पूरा नभएसम्मका लागि प्रमाणीकरण गर्ने निकायको इजाजतपत्र निलम्बन गर्नसक्ने छ।

तर त्यसरी इजाजतपत्र निलम्बन गर्नु अघि प्रमाणीकरण गर्ने निकायलाई आफ्नो सफाई पेश गर्ने मनासिब मौका दिनुपर्ने छ।

(२) इजाजतपत्र निलम्बन गर्ने सम्बन्धी अन्य कार्यविधि र तत्सम्बन्धी व्यवस्था तोकिए बमोजिम हुनेछ।

२१.    इजाजतपत्र रद्द गर्न सक्नेः (१) प्रमाणीकरण गर्ने निकायको काम कारबाहीका सम्बन्धमा तोकिए बमोजिमको रीत पुर्‍याई भएको जाँचबुझबाट देहायका कुनै कुरा हुन गएको छ भन्ने कुरामा नियन्त्रक विश्वस्त भएमा नियन्त्रकले यस अध्यादेश बमोजिम जारी गरेको इजाजतपत्र जुनसुकै बखत रद्द गर्न सक्नेछः―

(क)    यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियम अन्तर्गत पालन गर्नुपर्ने दायित्व प्रमाणीकरण गर्ने निकायले पालन नगरेकोमा,

(ख)    प्रमाणीकरण गर्ने निकायले इजाजतपत्र प्राप्त गर्नको लागि निवेदन दिंदाका बखत वा इजाजतपत्र नवीकरणको लागि निवेदन दिंदाका बखत झुट्ठा वा गलत विवरण तथा कागजात दाखिला गरेको देखिएकोमा,

(ग)    प्रमाणीकरण गर्ने निकायले सार्वजनिक हित वा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई प्रतिकूल असर पर्ने किसिमबाट कारोबार संचालन गरेकोमा,

(घ)    प्रमाणीकरण गर्ने निकायले यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियम अन्तर्गत कसूर ठहरिने कुनै काम गरेकोमा,

(२)    उपदफा (१) बमोजिम नियन्त्रकले इजाजतपत्र रद्द गर्नु अघि प्रमाणीकरण गर्ने निकायलाई सफाई पेश गर्ने मनासिब मौका दिनुपर्ने छ।

(३)    इजाजतपत्र रद्द गर्ने सम्बन्धी अन्य कार्यविधि तोकिए बमोजिम हुनेछ।

२२.    इजाजतपत्र निलम्बन वा रद्द गरिएको सूचनाः (१) नियन्त्रकले दफा २० वा २१ बमोजिम कुनै प्रमाणीकरण गर्ने निकायको इजाजतपत्र निलम्बन वा रद्द गर्ने गरी गरेको निर्णयको सूचना, त्यस्तो प्रमाणीकरण गर्ने निकायलाई लिखित रुपमा दिनुपर्ने छ र त्यस्तो सूचना आफ्नो कम्प्युटर तथ्याङ्क आधारमा राखी विद्युतीय स्वरुपमा समेत प्रकाशन गर्नुपर्ने छ।

(२) नियन्त्रकले इजाजतपत्र निलम्बन वा रद्द गरेको निर्णयको सूचना नेपाली र अंग्रेजी भाषाका कम्तीमा दुईवटा राष्ट्रिय दैनिक पत्रिकामा दुई पटकसम्म प्रकाशन गर्नु पर्नेछ।

तर त्यस्तो सूचना प्रकाशन नभएको कारणबाट नियन्त्रकले दफा २० वा २१ बमोजिम इजाजतपत्र निलम्बन वा रद्द गर्ने गरी गरेको निर्णय उपर कुनै असर पर्ने छैन।

२३.    प्रमाणीकरण गर्ने विदेशी निकायलाई मान्यता दिन सक्नेः (१) नियन्त्रकले कुनै विदेशी मुलुकको कानून बमोजिम प्रमाणपत्र जारी गर्ने इजाजतपत्र प्राप्त गरेको प्रमाणीकरण गर्ने निकायलाई श्री ५ को सरकारको पूर्व स्वीकृति लिई नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकिए बमोजिमको शर्त पालना गर्ने गरी मान्यता दिनसक्ने छ। यसरी मान्यता प्राप्त गरेको प्रमाणीकरण गर्ने विदेशी निकायले यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियम अन्तर्गत नेपाल अधिराज्यमा प्रमाणपत्र जारी गर्न सक्नेछ।

(२) उपदफा (१) मा उल्लेख भए बमोजिम प्रमाणीकरण गर्ने विदेशी निकायलाई मान्यता दिंदा अपनाउनु पर्ने कार्यविधि तोकिए बमोजिम हुनेछ।

२४.    नियन्त्रकले निर्देशन जारी गर्न सक्नेः प्रमाणीकरण गर्ने निकायले प्रमाणपत्र जारी गर्ने सम्बन्धमा यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियम बमोजिम पूरा गर्नुपर्ने दायित्वहरु पालन गर्न लगाउन नियन्त्रकले समय समयमा निर्देशन जारी गर्नसक्ने छ। यसरी जारी गरिएको निर्देशनको पालना गर्नु प्रमाणीकरण गर्ने निकायको कर्तव्य हुनेछ।

२५.    नियन्त्रकले अधिकार प्रत्यायोजन गर्न सक्नेः नियन्त्रकले यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियम बमोजिम आफूले गर्नुपर्ने काम गर्न आफूलाई प्राप्त अधिकार मध्ये सबै वा केही अधिकार आफ्नो मातहतका कुनै अधिकृत कर्मचारीले प्रयोग गर्न पाउने गरी प्रत्यायोजन गर्न सक्नेछ।

२६.    नियन्त्रकले जाँचबुझ गर्न सक्नेः (१) प्रमाणीकरण गर्ने निकाय वा अन्य सम्बन्धित व्यक्तिबाट यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेका नियमको पालना नभएको भन्ने कुरामा नियन्त्रक विश्वस्त भएमा नियन्त्रक आफैले वा अन्य कुनै अधिकृत कर्मचारीद्वारा तत्सम्बन्धमा आवश्यक जाँचबुझ गर्न गराउन सक्नेछ।

(२) उपदफा (१) बमोजिमकेा जाँचबुझमा सहयोग पुर्‍याउनु प्रमाणीकरण गर्ने निकायको कर्तव्य हुनेछ।

(३)    उपदफा (१) बमोजिम गरिने जाँचबुझको सम्बन्धमा नियन्त्रक वा अन्य कुनै अधिकृत कर्मचारीले अपनाउनु पर्ने कार्यविधि तोकिए बमोजिम हुनेछ।

२७.    प्रमाणीकरण गर्ने निकायको कार्य सम्पादन परीक्षणः (१) नियन्त्रकले प्रत्येक वर्ष प्रमाणीकरण गर्ने निकायको कार्य सम्पादनको परीक्षण गर्न गराउन सक्नेछ।

(२) उपदफा (१) बमोजिमको कार्य सम्पादन परीक्षण गर्नको लागि नियन्त्रकले कम्प्युटर सुरक्षणमा विशेषज्ञता हासिल गरेका मान्यता प्राप्त लेखा परीक्षक वा कम्प्युटर विशेषज्ञलाई नियुक्त गर्न सक्नेछ।

(३) उपदफा (१) बमोजिम गरिएको कार्य सम्पादन परीक्षणको प्रतिवेदन नियन्त्रकले आफ्नो कम्प्युटर तथ्याङ्क आधारमा राखी विद्युतीय स्वरुपमा प्रकाशन गर्नुपर्ने छ।

(४)    कार्य सम्पादन परीक्षण गर्ने परीक्षकको योग्यता, पारिश्रमिक र परीक्षणको कार्यविधि तोकिए बमोजिम हुनेछ।

(५)    नियन्त्रकले प्रमाणीकरण गर्ने निकायको सेवा स्तर निर्धारण गरी सो को सूचना सर्वसाधारणको जानकारीको लागि सार्वजनिक रुपमा प्रकाशन गर्नुपर्ने छ।

२८.    नियन्त्रकले कम्प्युटर र तथ्याङ्कमा पहुँच पाउनेः (१) कसैले यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियमको उल्लंघन गरेको छ भन्ने शङ्का गर्नुपर्ने मनासिब कारण भएमा कुनै पनि कम्प्युटर प्रणाली, उपकरण, यन्त्र, तथ्याङ्क, सूचना प्रणाली वा त्यस्तो प्रणालीसँग जोडिएको कुनै पनि सामग्रीमा पहुँच पाउने अधिकार नियन्त्रकलाई हुनेछ।

(२)    उपदफा (१) को प्रयोजनको लागि नियन्त्रकले कुनै पनि कम्प्युटर प्रणाली, उपकरण, यन्त्र, तथ्याङ्क, सूचना प्रणाली वा त्यस्तो सूचना प्रणालीसँग जोडिएको कुनै पनि सामाग्रीको धनी वा अन्य जिम्मेवार व्यक्तिलाई निजले आवश्यक ठानेको प्राविधिक वा अन्य सहायता उपलब्ध गराउन निर्देशन दिन सक्नेछ।

(३)    उपदफा (२) बमोजिम दिएको निर्देशन पालना गर्नु सम्बन्धित व्यक्तिको कर्तव्य हुनेछ।

२९.    अभिलेख राख्नुपर्नेः (१) यस अध्यादेश बमोजिम जारी गरिएका सम्पूर्ण प्रमाणपत्रहरुको अभिलेख नियन्त्रकले राख्नुपर्ने छ।

(२) उपदफा (१) को प्रयोजनको लागि डिजिटल हस्ताक्षरको गोपनीयता र सुरक्षालाई सुनिश्चित गर्न नियन्त्रकले देहायका कार्यहरु गर्नेछः―

(क)    कम्प्युटर सुरक्षण प्रणाली उपयोग गर्ने,

(ख)    डिजिटल हस्ताक्षरको गोपनीयता र अखण्डतालाई सुनिश्चित गर्न सुरक्षण कार्यविधि लागू गर्ने,

(ग)    तोकिए बमोजिमको स्तरको पालना गर्ने।

(३)    नियन्त्रकले सबै सार्वजनिक साँचोहरुको एउटा कम्प्युटर प्रणालीमा आबद्ध कम्प्युटर तथ्यांक आधार अद्यावधिक रुपमा कायम गरी राख्नुपर्ने छ।

(४)    डिजिटल हस्ताक्षर सम्पुष्टि गर्ने प्रयोजनको लागि सार्वजनिक साँचो उपलब्ध गराउन अनुरोध गर्ने कुनै पनि व्यक्तिलाई नियन्त्रकले सार्वजनिक साँचो उपलब्ध गराउनुपर्ने छ।

 

परिच्छेद
―५

डिजिटल हस्ताक्षर तथा प्रमाणपत्र सम्बन्धी व्यवस्था

 

३०.    प्रमाणीकरण गर्ने निकायले प्रमाणपत्र जारी गर्न सक्नेः यस अध्यादेश बमोजिम इजाजतपत्र वा मान्यता प्राप्त गरेको प्रमाणीकरण गर्ने निकायले मात्र डिजिटल हस्ताक्षर प्रमाणपत्र जारी गर्न सक्नेछ।

३१.    प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नको लागि निवेदन दिनुपर्ने : (१) प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न चाहने कुनै पनि व्यक्तिले तोकिए बमोजिमको ढाँचामा तोकिए बमोजिमको शुल्क तथा विवरणहरु समेत संलग्न गरी प्रमाणीकरण गर्ने निकाय समक्ष निवेदन दिनुपर्ने छ।

(२)    उपदफा (१) बमोजिमको निवेदन पर्न आएमा प्रमाणीकरण गर्ने निकायले तोकिए बमोजिमको कार्यविधि पूरा गरी निवेदन प्राप्त भएको एक महिनाभित्र निवेदकलाई प्रमाणपत्र जारी गर्ने वा नगर्ने भन्ने सम्बन्धमा निर्णय गरिसक्नुपर्ने छ।

(३)    प्रमाणीकरण गर्ने निकायले उपदफा (२) बमोजिम प्रमाणपत्र जारी गर्ने निर्णय गरेमा सात दिन भित्र आफ्नो हस्ताक्षर सहित तोकिए बमोजिमको ढाँचामा तोकिए बमोजिमको विवरण समावेश भएको प्रमाणपत्र जारी गर्नुपर्ने छ र प्रमाणपत्र जारी नगर्ने निर्णय गरेमा सोको कारण सहितको सूचना सात दिन भित्र निवेदकलाई दिनुपर्ने छ।

३२.    प्रमाणपत्र निलम्बन गर्न सक्नेः (१) प्रमाणीकरण गर्ने निकायले देहायका अवस्थामा प्रमाणपत्र निलम्बन गर्न सक्नेछः―

(क)    प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने ग्राहक वा त्यस्तो ग्राहकको तर्फबाट अख्तियारी पाएको व्यक्तिले सो प्रमाणपत्रको निलम्बनको लागि अनुरोध गरेमा,

(ख)    तोकिए बमोजिम सार्वजनिक हित विपरीत हुने अवस्थामा प्रमाणपत्रलाई निलम्बन गर्न आवश्यक भएमा,

(ग)    प्रमाणपत्र जारी गर्दा यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियममा लेखिएको कुराको पालना नभएको कारणबाट त्यस्तो प्रमाणपत्र माथि भर पर्ने व्यक्तिहरुका लागि उल्लेखनीय हानी नोक्सानी हुनसक्ने देखिएमा सो कुराको कारण खुलाई त्यस्तो प्रमाणपत्र निलम्बन गर्न नियन्त्रकले निर्देशन दिएमा।

(२) प्रमाणपत्रको निलम्बन र निलम्बनको फुकुवा गर्ने सम्बन्धी आधार र कार्यविधि तोकिए बमोजिम हुनेछ।

३३.    प्रमाणपत्र रद्द गर्न सक्नेः (१) नियन्त्रक वा प्रमाणीकरण गर्ने निकायले देहायका अवस्थामा प्रमाणपत्र रद्द गर्न सक्नेछः―

(क)    प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने ग्राहक वा त्यस्तो ग्राहकको तर्फबाट अख्तियारी पाएको व्यक्तिले सो प्रमाणपत्र रद्द गरिपाउनको लागि अनुरोध गरेमा,

(ख)    तोकिए बमोजिम सार्वजनिक हित विपरीत हुनेे अवस्थामा प्रमाणपत्रलाई रद्द गर्न आवश्यक भएमा,

(ग)    ग्राहकको मृत्यु भएमा,

(घ)    ग्राहक कुनै कम्पनी वा सङ्गठित संस्था भए त्यस्तो संगठित संस्था वा कम्पनी प्रचलित कानून बमोजिम दामासाहीमा परेमा, खारेजी वा विघटन भएमा,

(ङ)    प्रमाणपत्र जारी गर्दा पूरा गर्नुपर्ने कुनै शर्त पूरा नभएको प्रमाणित भएमा,

(च)    प्रमाणपत्रमा स्पष्ट पारिएको कुनै आधारभूत तथ्य झुट्ठा प्रमाणित भएमा,

(छ)    प्रमाणपत्रको विश्वसनीयतामा तात्विक रुपमा असर पर्ने गरी जोडी साँचो सिर्जना गर्न प्रयोग गरिएको साँचो वा सुरक्षण प्रणालीमा फेरबदल वा काँटछाँट गरिएमा।

(२) प्रमाणपत्र रद्द गर्दा नियन्त्रक वा प्रमाणीकरण गर्ने निकायले पालना गर्नुपर्ने कार्यविधि तोकिए बमोजिम हुनेछ।

३४.    निलम्बन वा रद्द गरिएको सूचनाः (१) दफा ३२ वा ३३ बमोजिम प्रमाणपत्रको निलम्बन वा रद्द गरिएकोमा त्यसरी प्रमाणपत्र रद्द गर्ने वा निलम्बन गर्ने प्रमाणीकरण गर्ने निकाय वा नियन्त्रकले सोको अभिलेख राखी त्यसको सूचना सार्वजनिक रुपमा प्रकाशन गर्नुपर्ने छ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम निलम्बन वा रद्द गरिएको सूचना यथाशीघ्र ग्राहकलाई दिनुपर्ने दायित्व प्रमाणीकरण गर्ने निकायको वा अवस्था अनुसार नियन्त्रकको हुनेछ।

परिच्छेद― ६

ग्राहकको काम, कर्तव्य र अधिकार

 

३५.    जोडी साँचो सिर्जना गर्नेः (१) प्रमाणीकरण गर्ने निकायबाट जारी गरिएको र ग्राहकद्वारा स्वीकार गरिएको प्रमाणपत्रमा सूचीकृत गरिनु पर्ने सार्वजनिक साँचो समावेश भएको जोडी साँचो ग्राहकले नै सिर्जना गर्नुपर्ने भएमा ग्राहकले त्यस्तो जोडी साँचो सिर्जना गर्दा सुरक्षित एसिमेटि्रक क्रिप्टो सिस्टमको प्रयोग गर्नुपर्ने छ।

(२) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि जोडी साँचो सिर्जना गर्न प्रयोग गर्नुपर्ने सुरक्षण प्रणालीको सम्बन्धमा ग्राहक र प्रमाणीकरण गर्ने निकायका बीचमा कुनै सम्झौता भएको वा प्रमाणीकरण गर्ने निकायले कुनै खास प्रणालीलाई स्वीकृत गरेको अवस्थामा त्यसरी सम्झौता भएको वा स्वीकृत गरेको सुरक्षण प्रणाली प्रयोग गर्नु ग्राहकको कर्तव्य हुनेछ।

३६.    प्रमाणपत्र स्वीकार गर्नेः (१) देहायका अवस्थामा ग्राहकले प्रमाणपत्र स्वीकार गरेको मानिनेछः―

(क)    निजले सो प्रमाणपत्र प्रकाशन गरेमा वा प्रकाशनको लागि एक वा एक भन्दा बढी व्यक्तिहरुलाई अख्तियारी प्रदान गरेमा, वा

(ख)    निजले सो प्रमाणपत्रलाई स्वीकार गरेको छ भनी विश्वास गर्न सकिने कुनै आधार भएमा।

(२) प्रमाणपत्रलाई स्वीकार गरेको भएमा सो कारणबाट ग्राहकले सो प्रमाणपत्रमा उल्लेख भएको कुनै सूचनामाथि भर पर्ने व्यक्तिलाई देहायका कुराहरुको प्रत्याभूति गरेको मानिनेछः―

(क)    ग्राहकले प्रमाणपत्रमा सूचीकृत गरिएको सार्वजनिक साँचोसंग सङ्गति राख्ने निजी साँचो धारण गर्ने अख्तियारी पाएको,

(ख)    प्रमाणपत्र जारी गर्ने सिलसिलामा ग्राहकले प्रमाणीकरण गर्ने निकायलाई उपलब्ध गराएको सम्पूर्ण सूचना तथा जानकारी सही र दुरुस्त भएको तथा प्रमाणपत्रमा समाविष्ट भएका सूचनासंग सम्बद्ध सबै तथ्यहरु सत्य भएको, र

(ग)    ग्राहकलाई जानकारी भएसम्म वा निजले जानेबुझेसम्म प्रमाणपत्रमा उल्लेख भएका सूचना सत्य र दुरुस्त भएको।

३७.    निजी साँचोलाई सुरक्षित साथ राख्नुपर्नेः (१) प्रत्येक ग्राहकले आफूले प्राप्त गरेको प्रमाणपत्रमा सूचीकृत गरिएको सार्वजनिक साँचोसंग सङ्गति राख्ने निजी साँचोलाई सुरक्षित राख्ने होशियारी अपनाउनु पर्नेछ र ग्राहकको डिजिटल हस्ताक्षर सिर्जना गर्ने अख्तियारी नपाएको कुनै पनि व्यक्तिलाई त्यस्तो साँचो बारे जानकारी हुन दिनबाट रोक्न आवश्यक सबै उपायहरु अवलम्बन गर्नुपर्ने छ।

(२) ग्राहकको निजी साँचो बारे कुनै कारणबाट कतै जानकारी गराएको भएमा वा सो साँचोमा कुनै काँटछाँट हुन गएमा ग्राहकले सोको सूचना यथाशीघ्र प्रमाणीकरण गर्ने निकायलाई दिनु पर्नेछ र त्यस्तो सूचना प्राप्त हुन आएमा प्रमाणीकरण गर्ने निकायले तुरुन्त सो प्रमाणपत्र निलम्बन गर्नु पर्नेछ।

(३)    यस अध्यादेश बमोजिम प्रमाणपत्र निलम्बन भएमा त्यस्तो निलम्बन अवधिभर यो दफा बमोजिम निजी साँचो सुरक्षित राख्नु ग्राहकको कर्तव्य हुनेछ।

३८.    निजी साँचो नियन्त्रकसमक्ष दाखिला गर्नुपर्नेः (१) नेपाल अधिराज्यको सार्वभौमिकता वा अखण्डताको रक्षा गर्न वा मित्रराष्ट्रहरुसँगको मैत्रीपूर्ण सम्बन्धलाई कायम राख्न, शान्ति सुरक्षा कायम राख्न, प्रचलित कानून बमोजिम कसूर ठहर्ने कुनै कार्य हुनबाट रोक्न वा तोकिए बमोजिमको अन्य अवस्थामा नियन्त्रकले कुनै ग्राहकलाई कारण खुलाई निजी साँचो आफूसमक्ष दाखिला गर्न आवश्यक ठानी निर्देशन दिएमा त्यस्तो ग्राहकले सो निजी साँचो तुरुन्त नियन्त्रक समक्ष दाखिला गर्नुपर्ने छ।

(२) उपदफा (१) बमोजिम दाखिला भएको निजी साँचो बारे नियन्त्रकले कुनै पनि अनधिकृत व्यक्तिलाई जानकारी गराउन हुँदैन।

परिच्छेद
―७

विद्युतीय अभिलेख र डिजिटल हस्ताक्षरको सरकारी प्रयोग

 

३९.    विद्युतीय स्वरुपमा सरकारी कागजपत्रहरु प्रकाशन गर्न सकिनेः (१) श्री ५ को सरकारले प्रचलित कानून बमोजिम नेपाल राजपत्रमा प्रकाशन गर्नुपर्ने अध्यादेश, ऐन, नियम, विनियम, गठन आदेश, सूचना वा अन्य विषयलाई विद्युतीय स्वरुपमा समेत प्रकाशन गर्न सक्नेछ।

(२) सरकारी निकाय वा सार्वजनिक संस्था वा नेपाल अधिराज्यभित्र कारोबार गर्ने बैङ्क वा वित्तीय संस्थामा प्रचलित कानून बमोजिम फाइलिङ्ग गर्नुपर्ने कुनै फाराम, निवेदन वा अन्य कुनै कागजात वा सिर्जना गर्नुपर्ने वा सुरक्षित राख्नु पर्ने वा संरक्षण गर्नुपर्ने कुनै अभिलेख वा जारी गर्नुपर्ने वा दिनु पर्ने कुनै इजाजतपत्र वा अनुमतिपत्र वा स्वीकृति वा प्रमाणपत्र वा भुक्तानी लिनुपर्ने कुनै रकमलाई विद्युतीय स्वरुपमा पनि फाइलिङ्ग गर्न, सिर्जना गर्न, सुरक्षित राख्न वा संरक्षण गर्न वा जारी गर्न वा प्रदान गर्न वा विद्युतीय सञ्चार माध्यम मार्फत भुक्तानी लिन दिन सकिनेछ र यसरी विद्युतीय स्वरुप वा विद्युतीय सञ्चार माध्यम प्रयोग भएको कारणबाट त्यस्ता फारम, निवेदन, कागजात, अभिलेख, इजाजतपत्र, अनुमतिपत्र वा स्वीकृति, प्रमाणपत्र वा भुक्तानीलाई कानूनी मान्यता दिनबाट इन्कार गरिने छैन।

४०.    विद्युतीय स्वरुपमा कागजपत्रहरु स्वीकार गर्नेः (१) सरकारी निकाय वा सार्वजनिक संस्था वा नेपाल अधिराज्यभित्र कारोबार गर्ने बैङ्क वा वित्तीय संस्थालेे आफूसमक्ष प्रचलित कानून बमोजिम पेश वा दाखिला हुनुपर्ने कागजात र भुक्तानी हुनुपर्ने रकमलाई विद्युतीय स्वरुपमा वा विद्युतीय सञ्चार माध्यम मार्फत पनि स्वीकार गर्न सक्नेछन् र यसरी विद्युतीय स्वरुपमा वा विद्युतीय सञ्चार माध्यम मार्फत स्वीकार गरिएको कारणबाट मात्र त्यस्तो कागजात वा भुक्तानीलाई कानूनी मान्यता दिनबाट इन्कार गरिने छैन।

(२) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि तोकिए बमोजिमको अवस्थामा र तोकिएका सरकारी निकायहरु बाहेक अन्य सरकारी निकाय वा सार्वजनिक संस्था वा नेपाल अधिराज्यभित्र कारोबार गर्ने बैङ्क वा वित्तीय संस्थालाई कसैले विद्युतीय स्वरुपमा कागजातहरु स्वीकार गर्न वा विद्युतीय स्वरुपमा भुक्तानी लिन दिन र त्यस्तो निकाय वा संस्थाले कुनै व्यक्तिलाई विद्युतीय स्वरुपमा कागजातहरु स्वीकार गर्न वा विद्युतीय स्वरुपमा भुक्तानी लिन दिन तोकिएको अवस्था र निकाय बाहेक अरुलाई बाध्य गरिने छैन।

(३)    उपदफा (१) को प्रयोजनको लागि अपनाउनु पर्ने कार्यविधि, प्रक्रिया तथा ढाँचा सम्बन्धी व्यवस्था तोकिए बमोजिम हुनेछ।

४१.    सरकारी कार्यालयहरुमा डिजिटल हस्ताक्षरको प्रयोगः (१) सरकारी निकाय वा सार्वजनिक संस्था,वा नेपाल अधिराज्यभित्र कारोबार गर्ने बैङ्क वा वित्तीय संस्थाबाट सम्प्रेषण गरिने वा जारी गरिने वा त्यस्तो निकाय वा संस्थाबाट स्वीकार गरिने वा प्राप्त गरिने कुनै कागजात वा अभिलेखको प्रामाणिकताको लागि सो कागजात वा अभिलेखमा सम्बन्धित व्यक्तिको हस्ताक्षर भएको हुनुपर्नेे भनी व्यवस्था भएकोमा श्री ५ को सरकारले उपयुक्त सम्झेमा त्यस्तो हस्ताक्षरको सट्टा डिजिटल हस्ताक्षर गर्न सक्ने गरी व्यवस्था गर्नसक्ने छ।

(२) यस अध्यादेशमा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि श्री ५ को सरकारले उपदफा (१) को प्रयोजनको लागि त्यस्तो डिजिटल हस्ताक्षरको प्रमाणिकता र सत्यताको लागि थप सुरक्षण कार्यविधि तोक्न सक्नेछ।

(३)    उपदफा (१) बमोजिमका निकाय वा संस्थाले प्रयोग गर्ने डिजिटल हस्ताक्षरको सम्बन्धमा प्रमाणीकरण गर्ने निकाय र डिजिटल हस्ताक्षर प्रमाणपत्र सम्बन्धी व्यवस्था तोकिए बमोजिम हुनेछ।

 

परिच्छेद
―८

नेटवर्क सेवा सम्बन्धी व्यवस्था

 

४२.    नेटवर्क सेवा प्रदान गर्नेकोे दायित्वः नेटवर्क सेवा प्रदान गर्नेेको रुपमा आफ्नो सेवा उपलब्ध गराउने मध्यस्थकर्ताहरुले आफूले त्यसरी उपलब्ध गराएको सेवाका सम्बन्धमा देहाय बमोजिमको दायित्व व्यहोर्नु पर्नेछः―

(क)    सेवा प्रदान गर्ने सम्बन्धमा ग्राहकसँग भएको सम्झौतामा उल्लेख भएको दायित्व,

(ख)    नेटवर्क सेवा प्रदान गर्नेेको इजाजत पत्रमा उल्लेख भएको दायित्व, र

(ग)    तोकिए बमोजिमको अन्य दायित्व।

४३.    नेटवर्क सेवा प्रदान गर्नेले दायित्व व्यहोर्नु नपर्नेः दफा ४२ मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भएतापनि नेटवर्क सेवा प्रदान गर्नेले विद्युतीय स्वरुपमा उपलब्ध गराएको तेस्रो पक्षको सूचना वा तथ्याङ्कको सम्बन्धमा त्यस्तो सूचना वा तथ्याङ्कमा पहुँच उपलब्ध गराएको कारणबाट मात्र सो सूचना वा तथ्याङ्कमा उल्लेख वा समावेश भएको कुनै तथ्य वा विवरणको सम्बन्धमा उत्पन्न हुने कुनै फौजदारी वा देवानी दायित्व व्यहोर्नुपर्ने छैन।

तर सो सूचना वा तथ्याङ्कमा उल्लेख वा समावेश भएको कुनै तथ्य वा विवरणले यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको कुनै नियमको उल्लंघन गरेको छ भन्ने जानी जानी त्यस्तो सूचना वा तथ्याङ्कमा पहुँच उपलब्ध गराउने नेटवर्क सेवा प्रदान गर्ने व्यक्ति वा संस्था त्यस्तो दायित्वबाट मुक्त हुने छैन।

स्पष्टीकरणः यस दफाको प्रयोजनको लागि "तेस्रो पक्ष" भन्नाले नेटवर्क सेवा प्रदान गर्नेले मध्यस्थकर्ताको रुपमा सेवा उपलब्ध गराएको र नेटवर्क सेवा प्रदान गर्नेकोे कुनै नियन्त्रण नभएको व्यक्ति सम्झनुपर्छ।

परिच्छेद― ९

कम्प्युटर सम्बन्धी कसूर

 

४४.    कम्प्युटर श्रोत सङ्केतको चोेरी, नष्ट वा परिवर्तन गर्नेः प्रचलित कानूनले कम्प्युटर श्रोतको सङ्केत (सोर्स कोड) लाई यथावत् राख्ने गरी तत्काल व्यवस्था गरेको अवस्थामा कुनै व्यक्तिले कुनै कम्प्युटर, कम्प्युटर कार्यक्रम, कम्प्युटर प्रणाली वा कम्प्युटर नेटवर्कका लागि प्रयोग हुने कम्प्युटर श्रोतको संकेत (सोर्स कोड) लाई जानी जानी वा बदनियत राखी चोरी गरेमा, नष्ट गरेमा, परिवर्तन गरेमा वा त्यस्तो काम गर्न लगाएमा निजलाई तीन वर्षसम्म कैद वा दुई लाख रुपैया सम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुनेछ।

स्पष्टीकरणः यस दफाको प्रयोजनका लागि "कम्प्युटर श्रोत सङ्केत" (कम्प्युटर सोर्स कोड) भन्नाले कम्प्युटर कार्यक्रमहरुको सूचीकरण, कम्प्युटर निर्देशन (कमान्ड) , कम्प्युटर डिजाइन र कम्प्युटर लेआउट तथा कम्प्युटर सम्पदाको जुनसुकै स्वरुपमा रहेको कार्यक्रम विश्लेषण (प्रोग्राम एनालिसिस) लाई सम्झनु पर्छ।

४५.    कम्प्युटर सामग्रीमा अनधिकृत पहुँचः कुनै व्यक्तिले कुनै कम्प्युटरमा रहेको कुनै कार्यक्रम, सूचना वा तथ्याङ्कमा पहुँच प्राप्त गर्ने मनसायबाट सो कम्प्युटरको धनी वा जिम्मेवार व्यक्तिबाट कुनै अख्तियारी नलिई सो कम्प्युटरको प्रयोग गरेमा वा अख्तियारी लिएको अवस्थामा पनि अख्तियारी दिइएको भन्दा भिन्न कुनै कार्यक्रम, सूचना वा तथ्याङ्कमा पहुँच प्राप्त गर्ने उद्देश्यले कुनै कार्य गरेमा निजलाई कसूरको गम्भीरता हेरी दुई लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा तीन वर्षसम्म कैद वा दुबै सजाय हुनेछ।

४६.    कम्प्युटर र सूचना प्रणालीमा क्षति पुर्‍याउनेः कुनै व्यक्तिले कुनै संस्थालाई गलत तरिकाले हानी नोक्सानी पुर्याउने मनसाय राखी जानी जानी कम्प्युटर सम्पदामा रहेको कुनै सूचनालाई कुनै पनि व्यहोराबाट नष्ट गरेमा, क्षति पुर्याएमा, मेटाएमा, हेरफेर गरेमा, काम नलाग्ने बनाएमा वा त्यस्तो सूचनाको मूल्य र प्रयोगको महत्वलाई ह्रास गराएमा वा हानिकारक प्रभाव पारेमा वा कसैलाई त्यस्तो काम गर्न लगाएमा निजलाई दुई लाख रुपैंयासम्म जरिवाना वा तीन वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

४७.    विद्युतीय स्वरुपमा गैरकानूनी कुरा प्रकाशन गर्नेः (१) कम्प्युटर, इन्टरनेट लगायतका विद्युतीय सञ्चार माध्यमहरुमा प्रचलित कानूनले प्रकाशन तथा प्रर्दशन गर्न नहुने भनी रोक लगाएका सामग्रीहरु वा सार्वजनिक नैतिकता, शिष्टाचार विरुद्धका सामाग्री वा कसैप्रति घृणा वा द्वेष फैलाउने वा विभिन्न जात जाति र सम्प्रदाय बीचको सुमधुर सम्बन्धलाई खलल पार्ने किसिमका सामाग्रीहरु प्रकाशन वा प्रदर्शन गर्ने वा गर्न लगाउने व्यक्तिलाई एक लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

(२) कुनै व्यक्तिले उपदफा (१) बमोजिमको कसूर पटक पटक गरेमा प्रत्येक पटक अघिल्लो पटक भएको सजायको डेढी सजाय हुनेछ।

४८.    गोपनीयता भङ्ग गर्नेः यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेका नियमहरु वा प्रचलित कानूनमा अन्यथा व्यवस्था भएकोमा बाहेक यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेका नियमहरु अन्तर्गत प्रदान गरिएको कुनै अधिकार बमोजिम कुनै विद्युतीय अभिलेख, किताब, रजिष्टर, पत्रव्यवहार, सूचना, कागजात वा अन्य सामाग्रीहरुमा पहुँच प्राप्त गरेको कुनै व्यक्तिले कुनै अनधिकृत व्यक्तिलाई त्यस्तो अभिलेख, किताब, रजिष्टर, पत्रव्यवहार, सूचना, कागजात वा सामग्रीको गोपनीयता भङ्ग गरेमा वा भङ्ग गर्न लगाएमा निजलाई कसूरको मात्रा हेरी एक लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुई वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

४९.    झुठ्ठा व्यहोराको सूचना दिनेः कुनै व्यक्तिले प्रमाणीकरण गर्ने निकायको इजाजतपत्र प्राप्त गर्ने वा अन्य कुनै मनसायले नियन्त्रक समक्ष वा डिजिटल हस्ताक्षर प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने वा अन्य कुनै मनसायले प्रमाणीकरण गर्ने निकाय समक्ष पेश गर्ने कुनै व्यहोरा जानीजानी लुकाएमा वा ढाँटेमा वा जानाजानी झुठ्ठा व्यहोरा पेश वा दाखिला गरेमा निजलाई एक लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुई वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

५०.    झुठ्ठा इजाजतपत्र वा प्रमाणपत्र पेश गर्ने वा देखाउनेः (१) यो अध्यादेश बमोजिम नियन्त्रकले जारी गरेको इजाजतपत्र प्राप्त नगरी प्रमाणीकरण गर्ने निकायको रुपमा कार्य गर्ने कुनै पनि व्यक्तिलाई कसूरको गम्भीरता हेरी एक लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुई वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

(२) कुनै व्यक्तिले आफूलाई प्रमाणीकरण गर्ने निकायको इजाजतपत्र प्राप्त नभई त्यस्तो इजाजतपत्र प्राप्त भएको छ भनी झुठ्ठा व्यहोरा वा झुठ्ठा इजाजतपत्र प्रकाशन गरेमा वा कुनै व्यक्तिलाई अन्य कुनै व्यहोराले उपलब्ध गराएमा निजलाई निजले उपदफा (१) बमोजिमको कुनै कार्य गरिनसकेको अवस्थामा एक लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना हुनेछ।

(३)    कुनै व्यक्तिले प्रमाणपत्रमा उल्लेख भएको प्रमाणीकरण गर्ने निकायले सो प्रमाणपत्र जारी गरेको होइन वा सो प्रमाणपत्रमा सूचीकृत गरिएको ग्राहकले सो प्रमाणपत्र स्वीकार गरेको छैन वा सो प्रमाणपत्र निलम्बन वा रद्द भइसकेको छ भन्ने जानी जानी त्यस्तो प्रमाणपत्रको प्रकाशन गरेमा वा अन्य कुनै व्यक्तिलाई कुनै व्यहोराले उपलब्ध गराएमा निजलाई एक लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुई वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

तर निलम्बन वा रद्द भइसकेको प्रमाणपत्रलाई त्यसरी रद्द वा निलम्बन हुनु अगाडि गरिएको डिजिटल हस्ताक्षरको सम्पुष्टि गर्ने प्रयोजनको लागि प्रकाशन गरिएको वा उपलब्ध गराइएकोमा यस उपदफा बमोजिमको कसूर गरेको मानिने छैन।

५१.    तोकिएको विवरण वा कागजात दाखिला नगर्नेः (१) यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेका नियमहरु बमोजिम नियन्त्रक वा प्रमाणीकरण गर्ने निकाय समक्ष कुनै विवरण, कागजात वा प्रतिवेदन दाखिला गर्नुपर्ने जिम्मेवारी भएको व्यक्तिले तोकिएको म्यादभित्र त्यस्तो विवरण, कागजात वा प्रतिवेदन दाखिला नगरेमा निजलाई पचास हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुनेछ।

(२) यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेका नियमहरु बमोजिम रीतपूर्वक सुरक्षितसाथ राख्नुपर्ने कुनै किताब, रजिष्टर, स्रेस्ता, लेखा आदि सुरक्षित तथा रीतपूर्वक नराख्ने व्यक्तिलाई पचास हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुनेछ।

५२.    कम्प्युटर जालसाजी गर्नेः कुनै व्यक्तिले कुनै जालसाजी गर्ने वा अन्य कुनै गैर―कानूनी कार्य गर्ने उद्देश्यले डिजिटल हस्ताक्षर प्रमाणपत्र सिर्जना गरेमा, प्रकाशन गरेमा वा अन्य व्यहोराले उपलब्ध गराएमा वा कुनै बिलको भुक्तानी रकम, कसैको खाताको बाँकी मौज्दात (ब्यालेन्स), कुनै आपूर्ति र भण्डार (इन्भेण्टरी) अथवा बैङ्क भुक्तानी कार्ड (ए.टी.एम.कार्ड) हरुमा मिलोमतो गरी वा अन्य कुनै तरिकाले जालसाजी गरी लाभ उठाएमा त्यसरी उठाएको आर्थिक लाभको बिगो कायम गरी सम्बन्धितलाई कसुर गर्नेसँग भराई त्यस्ता कसुरदारलार्ई एक लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुई वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

५३.    कम्प्युटर सम्बन्धी कसूर गर्न दुरुत्साहनः यस अध्यादेश बमोजिमको कम्प्युटर सम्बन्धी कसूर गर्न कसैैलाई दुरुत्साहन गर्ने वा त्यस्तो कसूर गर्न उद्योग गर्ने वा षड्यन्त्रमा सामेल हुने व्यक्तिलाई कसूरको मात्रा हेरी पचास हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा छ महिनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

५४.    मतियारलाई सजायः यस अध्यादेश बमोजिमका कुनै कसूर गर्न सघाउने वा अन्य कुनै व्यहोराले मतियार भई कार्य गर्ने व्यक्तिलाई मुख्य कसूरदारलाई भएको सजायको आधा सजाय हुनेछ।

५५.    नेपाल अधिराज्य बाहिर बसेर गरेको कसूरमा हुने सजायः प्रचलित कानूनमा जुनसुकै कुरा लेखिएको भएता पनि कुनै व्यक्तिले यस अध्यादेश बमोजिम कसूर हुने कुनै काम नेपाल अधिराज्य बाहिर रहेर गरेको भए तापनि त्यस्तो कसूर गरिएको कम्प्युटर, कम्प्युटर प्रणाली वा कम्प्युटर नेटवर्क प्रणाली नेपालमा अवस्थित भएमा त्यस्तो कसूर गर्ने व्यक्तिलाई यस अध्यादेश बमोजिम मुद्दा चलाई सजाय गर्न सकिनेछ।

५६.    जफत गर्नेः यस अध्यादेश बमोजिम कम्प्युटर सम्बन्धी कसूर ठहर्ने कुनै कसूर गर्न प्रयोग गरिएको कुनै पनि कम्प्युटर, कम्प्युटर प्रणाली, फ्लपी, कम्प्याक्ट डिक्स, टेप ड्राइभ, सफ्टवेयर वा अन्य सहायक उपकरणहरु जफत गरिनेेछ।

५७.    सङ्गठित संस्थाले गरेको कसूरः (१) यस अध्यादेश बमोजिम कसूर ठहर्ने कुनै कुरा सङ्गठित संस्थाले गरेमा सो कसूर गर्दाका बखत सो सङ्गठित संस्थाको सञ्चालनको लागि प्रमुख रुपमा जिम्मेवार व्यक्तिले सो कसूर गरेको मानिनेछ।

तर त्यस्तो सङ्गठित संस्थाको सञ्चालनको लागि प्रमुख रुपमा जिम्मेवार व्यक्तिले त्यस्तो कसूर आफ्नो जानकारी बिना भएको वा कसूर हुन नदिन निजले मनासिब माफिकका सबै प्रयत्नहरु गरेको थियो भनी प्रमाणित गर्न सकेमा निजलाई सो कसूरको लागि दोषी ठहर्‍याइने छैन।

(२)    उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि कुनै सङ्गठित संस्थाले यस अध्यादेश बमोजिम गरेको कसूर सो सङ्गठित संस्थाको सञ्चालक, व्यवस्थापक, सचिव वा अन्य जिम्मेवार व्यक्तिको सहमतिमा वा जानकारीमा वा लापरबाहीका कारणबाट हुन गएको भन्ने प्रमाणित भएमा सो संगठित संस्था र सो सङ्गठित संस्थाको सञ्चालक, व्यवस्थापक, सचिव वा अन्य जिम्मेवार व्यक्तिले गरेको मानिनेछ।

५८.    अन्य सजायः यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियमको उल्लंघन भएकोमा त्यस्तो उल्लंघनका लागि कुनै सजायको व्यवस्था गरिएको रहेनछ भने त्यस्तो उल्लंघनकर्तालाई त्यस्तो उल्लंघनको मात्रा हेरी पचास हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा छ महिनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुनेछ।

५९.    प्रचलित कानून बमोजिम सजाय गर्न बाधा नपुग्नेः यस अध्यादेश अन्तर्गत कसुर ठहरिने कुनै अपराधमा अन्य कुनै प्रचलित कानून बमोजिम अन्य कसुर पनि ठहरिने रहेछ भने त्यस्तो कसुर उपर कारवाही चलाई सजाय गर्न यस अध्यादेशले बाधा पुर्‍याएको मानिने छैन।

 

परिच्छेद
― १०

सूचना प्रविधि न्यायाधिकरण सम्बन्धी व्यवस्था

 

६०.    न्यायाधिकरणको गठनः (१) श्री ५ को सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी परिच्छेद ―९ मा उल्लेख भए बमोजिमका कम्प्युटर सम्बन्धी कसूरहरुको शुरु कारबाही र किनारा गर्न दफा ६१ बमोजिमको योग्यता पुगेका व्यक्तिहरुमध्येबाट कानून सदस्य, सूचना प्रविधि सदस्य र वाणिज्य सदस्य भएको तीन सदस्यीय सूचना प्रविधि न्यायाधिकरणको गठन गर्नेछ।

(२) कानून सदस्य न्यायाधिकरणको अध्यक्ष हुनेछ।

(३)    न्यायाधिकरणले आफ्नो अधिकार क्षेत्रको प्रयोग तोकिए बमोजिम गर्नेछ।

(४)    न्यायाधिकरणले गरेको निर्णय वा आदेश उपर चित्त नबुझ्ने व्यक्तिले त्यस्तो आदेश वा निर्णय भएको मितिले ३५ दिनभित्र पुनरावेदन न्यायाधिकरणमा पुनरावेदन गर्न सक्नेछ।

६१.    न्यायाधिकरणका सदस्यको योग्यताः (१) सूचना प्रविधि सम्बन्धी विषयमा ज्ञान भई जिल्ला अदालतको न्यायाधीश भैरहेको, भैसकेको वा हुन योग्यता पुगेको व्यक्ति न्यायाधिकरणको कानून सदस्य हुन योग्य हुनेछ।

(२)    कम्प्युटर विज्ञान वा सूचना प्रविधि सम्बन्धी विषयमा कम्तीमा स्नातकोेत्तर भई विद्युतीय कारोबार, सूचना प्रविधि वा विद्युतीय सञ्चारको क्षेत्रमा कम्तीमा तीन वर्षको अनुभव प्राप्त नेपाली नागरिक न्यायाधिकरणको सूचना प्रविधि सदस्य हुन योग्य हुनेछ।

(३)    व्यवस्थापन वा वाणिज्यशास्त्रमा कम्तीमा स्नातकोत्तर भई विद्युतीय कारोबारको क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गरी सम्बन्धित क्षेत्रमा कम्तीमा तीन वर्षको अनुभव प्राप्त नेपाली नागरिक न्यायाधिकरणको वाणिज्य सदस्य हुन योग्य हुनेछ।

६२.    न्यायाधिकरणका सदस्यहरुको पदावधि, पारिश्रमिक र सेवाका शर्तः (१) न्यायाधिकरणका सदस्यको पदावधि पाँच वर्षको हुनेछ र निज पुनः नियुक्त हुन सक्नेछ।

(२) न्यायाधिकरणका सदस्यको पारिश्रमिक र सेवाका अन्य शर्तहरु तोकिए बमोजिम हुनेछ।

(३)    न्यायाधिकरणका प्रत्येक सदस्यले आफू नियुक्त भएपछि कार्यभार सम्हाल्नु अघि सम्बन्धित पुनरावेदन अदालतका मुख्य न्यायाधीश समक्ष आफ्नो पद तथा गोपनीयताको तोकिए बमोजिमको ढाँचामा शपथ लिनु पर्नेछ।

६३.    पद रिक्त हुने अवस्था र रिक्त पदको पूर्तिः (१) न्यायाधिकरणको सदस्यको पद देहायको कुनै अवस्थामा रिक्त हुनेछः―

(क)    पदावधि समाप्त भएमा,

(ख)    त्रिसठ्ठी वर्ष उमेर पूरा भएमा,

(ग)    मृत्यु भएमा,

(घ)    राजीनामा दिएमा,

(ङ)    नैतिक पतन देखिने फौजदारी कसूरमा अदालतबाट दोषी ठहरिएमा, वा

(च)    आफ्नो पद अनुसारको आचरण नगरेको वा कर्तव्य पालना गर्न असक्षम भएको आरोपमा श्री ५ को सरकारले छानबीन गर्दा खराब आचरण गरेको वा आफ्नो कर्तव्य पालना गर्न असक्षम भएको प्रमाणित भएमा,

तर यस खण्ड बमोजिमको आरोप लगाइएको न्यायाधिकरणको सदस्यलाई सफाइ पेश गर्ने मनासिब माफिकको मौका दिनुपर्ने छ।

(२) उपदफा (१) खण्ड (च) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि न्यायाधिकरणको कानून सदस्य बहालवाला न्यायाधीश भएमा त्यसरी छानबीन गर्दा निजको सेवाशर्त तथा सुविधा सम्बन्धी प्रचलित कानून बमोजिम गरिनेछ।

(३)    उपदफा (१) को खण्ड (च) बमोजिमको प्रयोजनका लागि छानबीन गर्ने कार्यविधि तोकिए बमोजिम हुनेछ।

(४)    उपदफा (१) बमोजिम न्यायाधिकरणको कुनै सदस्यको पद रिक्त हुन आएमा श्री ५ को सरकारले दफा ६१ बमोजिम योग्यता पुगेका व्यक्तिहरुमध्येबाट (बाँकी अवधिका लागि) रिक्त पदको पूर्ति गर्नेछ।

६४.    न्यायाधिकरणका कर्मचारीः (१) न्यायाधिकरणलाई आफ्नो कार्य सम्पादन गर्न आवश्यक पर्ने कर्मचारी श्री ५ को सरकारले उपलब्ध गराउनेछ।

(२) न्यायाधिकरणको कर्मचारी सम्बन्धी अन्य व्यवस्था तोकिए बमोजिम हुनेछ।

६५.    न्यायाधिकरणले पालना गर्नुपर्ने कार्यविधिः न्यायाधिकरणले दफा ६० बमोजिम मुद्दाको शुरु कारवाही र किनारा गर्दा तोकिए बमोजिमको कार्यविधि अपनाउनु पर्नेछ।

परिच्छेद
―११

सूचना प्रविधि पुनरावेदन न्यायाधिकरण सम्बन्धी व्यवस्था

 

६६.    पुनरावेदन न्यायाधिकरणको स्थापना र गठनः (१) श्री ५ को सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी न्यायाधिकरणले गरेको निर्णय वा आदेश उपर पुनरावेदन सुन्न र यस अध्यादेश बमोजिम नियन्त्रक वा प्रमाणीकरण गर्ने निकायले गरेको निर्णय वा आदेश उपर पुनरावेदन सुन्न दफा ६७ बमोजिमको योग्यता पुगेका व्यक्तिहरु मध्येबाट कानून सदस्य, सूचना प्रविधि सदस्य र वाणिज्य सदस्य भएको तीन सदस्यीय सूचना प्रविधि पुनरावेदन न्यायाधिकरणको गठन गर्नेछ।

(२)    कानून सदस्य पुनरावेदन न्यायाधिकरणको अध्यक्ष हुनेछ।

(३)    पुनरावेदन न्यायाधिकरणको क्षेत्राधिकारको प्रयोग तोकिए बमोजिम हुनेछ।

६७.    पुनरावेदन न्यायाधिकरणको सदस्यको योग्यताः (१) सूचना प्रविधि सम्बन्धी विषयमा ज्ञान भई पुनरावेदन अदालतको न्यायाधीश भैरहेको, भैसकेको वा हुन योग्यता पुगेको व्यक्ति पुनरावेदन न्यायाधिकरणको कानून सदस्य हुन योग्य हुनेछ।

(२) कम्प्युटर विज्ञान वा सूचना प्रविधि सम्बन्धी विषयमा कम्तीमा स्नातकोत्तर भई विद्युतीय कारोबार, सूचना प्रविधि वा विद्युतीय सञ्चारको क्षेत्रमा कम्तीमा पाँच वर्षको अनुभव प्राप्त नेपाली नागरिक न्यायाधिकरणको सूचना प्रविधि सदस्य हुन योग्य हुनेछ।

(३)    व्यवस्थापन वा वाणिज्यशास्त्रमा कम्तीमा स्नातक भई विद्युतीय कारोवारको क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गरी सम्बन्धित क्षेत्रमा कम्तीमा पाँच वर्षको अनुभव प्राप्त नेपाली नागरिक वाणिज्य सदस्य हुन योग्य हुनेछ।

६८.    पुनरावेदन न्यायाधिकरणको सदस्यको पदावधि, पारिश्रमिक र सेवाका शर्तः (१) पुनरावेदन न्यायाधिकरणको सदस्यको पदावधि पाँच वर्षको हुनेछ र निज पुनः नियुक्त हुन सक्नेछ।

(२) पुनरावेदन न्यायाधिकरणको सदस्यको पारिश्रमिक र सेवाका अन्य शर्तहरु तोकिए बमोजिम हुनेछन्।

(३)    पुनरावेदन न्यायाधिकरणको सदस्यले आफू नियुक्त भएपछि कार्यभार सम्हाल्नु अघि सर्वोच्च अदालतको प्रधान न्यायाधीश समक्ष आफ्नो पद तथा गोपनीयताको तोकिए बमोजिमको ढाँचामा शपथ लिनु पर्नेछ।

६९.    पद रिक्त हुने अवस्था र रिक्त पदको पूर्तिः (१) पुनरावेदन न्यायाधिकरणको सदस्यको पद देहायको कुनै अवस्थामा रिक्त हुनेछः―

(क)    पदावधि समाप्त भएमा,

(ख)    त्रिसठ्ठी वर्ष उमेर पूरा भएमा,

(ग)    मृत्यु भएमा,

(घ)    राजीनामा दिएमा,

(ङ)    नैतिक पतन देखिने फौजदारी अपराधमा अदालतबाट दोषी प्रमाणित भएमा, वा

(च)    आफ्नो पद अनुसारको आचरण नगरेको वा कर्तव्य पालना गर्न असक्षम भएको आरोपमा श्री ५ को सरकारले छानबीन गर्दा खराब आचरण गरेको वा आफ्नो कर्तव्य पालना गर्न असक्षम भएको प्रमाणित भएमा,

तर यस खण्ड बमोजिमको आरोप लगाइएको पुनरावेदन न्यायाधिकरणको सदस्यलाई सफाइ पेश गर्ने मनासिब माफिकको मौका दिनु पर्नेछ।

(२) उपदफा (१) खण्ड (च) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि न्यायाधिकरणको कानून सदस्य बहालवाला न्यायाधीश भएमा त्यसरी छानबीन गर्दा निजको सेवा शर्त तथा सुविधा सम्बन्धी प्रचलित कानून बमोजिम गरिनेछ।

(३)    उपदफा (१) को खण्ड (च) बमोजिमको प्रयोजनको लागि छानबीन गर्ने कार्यविधि तोकिए बमोजिम हुनेछ।

(४)    उपदफा (१) बमोजिम पुनरावेदन न्यायाधिकरणको सदस्यको पद रिक्त हुन आएमा श्री ५ को सरकारले दफा ६७ बमोजिम योग्यता पुगेका व्यक्तिहरुमध्येबाट बाँकी अवधिको लागि रिक्त पदको पूर्ति गर्नेछ।

७०.    पुनरावेदन न्यायाधिकरणका कर्मचारीः (१) पुनरावेदन न्यायाधिकरणलाई आफ्नो कार्य सम्पादन गर्न आवश्यक पर्ने कर्मचारी श्री ५ सरकारले उपलब्ध गराउनेछ।

(२) पुनरावेदन न्यायाधिकरणको कर्मचारी सम्बन्धी अन्य व्यवस्था तोकिए बमोजिम हुनेछ।

७१.    पुनरावेदन न्यायाधिकरणले अपनाउनु पर्ने कार्यविधिः पुनरावेदन न्यायाधिकरणले आफू समक्ष परेको पुनरावेदन उपर कारबाही र किनारा गर्दा तोकिए बमोजिमको कार्यविधि अपनाउनु पर्नेछ।

 

परिच्छेद
―१२

विविध

 

७२.    सम्झौताद्वारा व्यवस्था गर्न सकिनेः विद्युतीय अभिलेख सृजना गर्ने, सम्प्रेषण गर्ने, प्राप्त गर्ने, जम्मा गर्ने वा अन्य कुनै किसिमबाट प्रशोधन गर्ने कार्यमा संलग्न पक्षहरुले तत्सम्बन्धी आफ्ना काम कारबाहीका सम्बन्धमा परिच्छेद― ३ का कुनै वा सबै व्यवस्था लागू नहुने गरी वा सो परिच्छेदमा उल्लिखित व्यवस्थाहरुमा केही परिवर्तन गरी सो बमोजिम आफ्ना काम कारबाही व्यवस्थित हुने गरी सम्झौताद्वारा व्यवस्था गर्न सक्नेछन्।

७३.    श्री ५ को सरकारले निर्देशन दिन सक्नेः यो अध्यादेशको कार्यान्वयन गर्ने सम्बन्धमा श्री ५ को सरकारले नियन्त्रक तथा प्रमाणीकरण गर्ने निकायलाई आवश्यक निर्देशन दिन सक्नेछ र त्यस्तो निर्देशनको पालना गर्नु नियन्त्रक तथा प्रमाणीकरण गर्ने निकायको कर्तव्य हुनेछ।

७४.    उजूर गर्ने हदम्यादः यो अध्यादेश वा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेको नियमको उल्लंघन भएकोमा वा यो अध्यादेश बमोजिम कसूर ठहर्ने कुनै कुरा भएकोमा त्यस्तो उल्लंघन वा कसूर भए गरेको थाहा पाएको मितिले पैंतीस दिनभित्र जाहेरी दिनु पर्नेछ।

७५.    श्री ५ को सरकार वादी हुनेः (१) यस अध्यादेश बमोजिम कसूर ठहर्ने मुद्दा श्री ५ को सरकार वादी भई चल्नेछ र त्यस्तो मुद्दा सरकारी मुद्दा सम्बन्धी ऐन, २०४९ को अनुसूची―१ मा समावेश भएको मानिनेछ।

(२) उप―दफा (१) बमोजिमको मुद्दामा अनुसन्धान गर्दा प्रहरीले नियन्त्रक वा अन्य सम्बन्धित विशेषज्ञको सहयोग लिनुपर्नेे छ।

७६.    क्षतिपूर्ति भराउनुपर्नेः यस अध्यादेश बमोजिम कसूर गरेको कारणबाट कसैलाई कुनै किसिमको हानी नोक्सानी भएको रहेछ भने त्यस्तो हानी नोक्सानीको क्षतिपूर्ति समेत कसूरदारबाट भराई दिनुपर्ने छ।

७७.    यो अध्यादेश लागू नहुनेः (१) यस अध्यादेशमा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि देहायका विषयमा यो अध्यादेश लागू हुने छैनः―

(क)    विनिमेय अधिकारपत्र ऐन, २०३४ मा उल्लेख भए बमोजिमका विनिमेय अधिकारपत्रहरु,

(ख)    बकसपत्र, राजीनामा, बन्धकी, कबुलियतपत्र, बण्डापत्र वा त्यस्तै प्रकृतिका अचल सम्पत्तिको हक हस्तान्तरण गर्ने लिखतहरु,

(ग)    अचल सम्पत्ति उपर हक वा स्वामित्व जनाउने अन्य कुनै लिखतहरु,

(घ)    वारेसनामा, फिरादपत्र, प्रतिउत्तरपत्र वा त्यस्तै अन्य प्रकारका अदालती कारबाहीमा प्रयोग हुने लिखतहरु,

(ङ)    दावीपत्र, प्रतिदावीपत्र, प्रतिवादपत्र वा मध्यस्थताको कारवाहीमा लिखित रुपमा पेश गर्नुपर्ने अन्य त्यस्तै लिखतहरु,

(च)    प्रचलित कानूनले विद्युतीय स्वरुपमा राख्न नहुने भनी तोकेका लिखतहरु।

(२) उपदफा (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि श्री ५ को सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी उपदफा (१) मा उल्लिखित लिखतहरुमा आवश्यकतानुसार थपघट गर्न सक्नेछ।

७८.    नियम बनाउने अधिकारः यस अध्यादेशको उद्देश्य पूर्तिको लागि श्री ५ को सरकारले आवश्यक नियम बनाउन सक्नेछ।

७९.    निर्देशिका बनाई लागू गर्नेः यस अध्यादेशको उद्देश्य पूर्ति गर्नको लागि श्री ५ को सरकारले यो अध्यादेश तथा यस अध्यादेश अन्तर्गत बनेका नियमहरुको अधीनमा रही आवश्यक निर्देशिका बनाई लागू गर्न सक्नेछ।

 

 

 

 

 

 

 

 

 

लालमोहर सदर मितिः–२०६१।५।३०।४

 

 

घट